Chú bé chăn cừu là một trong những truyện ngụ ngôn nổi tiếng nhất mang tên Aesop (Ê-dốp), kể về cậu bé nhiều lần kêu có sói chỉ để trêu người làng. Bài viết kể lại truyện sát nguyên tác qua bản tiếng Anh của G. F. Townsend, sau đó phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và vị trí của truyện trong sách Tiếng Việt 1.
Truyện Chú bé chăn cừu
Có một cậu bé được giao trông một đàn cừu trên bãi cỏ cạnh làng.
Đã ba bốn lần, cậu làm cả làng phải chạy ra chỉ bằng một tiếng hét:
– Sói! Sói!
Lần nào hàng xóm cũng hớt hải chạy đến giúp, và lần nào cậu bé cũng phá lên cười, chế giễu họ đã mất công vô ích.
Thế rồi đến một hôm, sói đến thật. Lần này cậu bé sợ hãi thật sự, gào lên trong cơn kinh hãi:
– Mọi người ơi, đến giúp tôi với! Sói đang giết cừu!
Nhưng chẳng ai để tâm đến tiếng kêu ấy nữa, cũng không một người nào chạy ra. Chẳng còn gì phải e dè, con sói cứ thong thả cắn xé, giết sạch cả đàn cừu.
Kẻ nói dối thì dù có nói thật cũng chẳng ai tin.
Kể theo truyện ngụ ngôn Aesop (bản tiếng Anh của George Fyler Townsend, 1867)
Ý nghĩa truyện Chú bé chăn cừu
Trò đùa lặp lại thành thói nói dối
Cậu bé không nói dối để lấy của ai, cũng chẳng định hại ai. Cậu chỉ muốn có chút náo động trên bãi cỏ và thích thú khi thấy người lớn hốt hoảng vì mình. Chính động cơ nhỏ nhặt ấy khiến truyện đáng ngẫm: một lời nói dối không cần mục đích xấu vẫn có thể dẫn tới kết cục xấu. Lần đầu, người làng chạy ra vì tin. Những lần sau họ vẫn chạy ra, nhưng mỗi tràng cười của cậu bé lại lấy đi một phần lòng tin họ dành cho cậu.
Lòng tin cạn đúng lúc cần nhất
Chi tiết đắt giá nằm ở cuối truyện: lần duy nhất cậu bé nói thật cũng là lần cậu thật sự cần người khác. Người làng không độc ác khi ngồi yên; họ chỉ phán đoán dựa trên những gì đã xảy ra. Aesop đặt trọn trách nhiệm lên vai người nói dối, và câu kết gói gọn điều đó: ai đã quen nói sai thì lúc nói đúng cũng không được tin.
Cái giá là cả đàn cừu
Nhiều câu chuyện dạy trẻ không nói dối chỉ khép lại bằng một lời trách. Ở đây, cái giá là toàn bộ đàn cừu mà cậu được giao trông giữ. Một mất mát cụ thể, không thể lấy lại, khiến bài học in sâu hơn mọi lời khuyên suông.
Bài học cho hôm nay
Trong tiếng Anh, cụm từ cry wolf (kêu có sói) đã thành cách nói quen thuộc để chỉ những lời báo động giả. Đời sống hôm nay có không ít “tiếng kêu có sói” như thế: bấm chuông báo cháy cho vui, gọi số khẩn cấp để trêu, chia sẻ tin giật gân chưa kiểm chứng. Mỗi lần như vậy, người ta lại bớt tin vào những lời cảnh báo thật. Với các em nhỏ, bài học rất gần: đùa phải đúng lúc, và khi gặp chuyện nguy hiểm thì phải nói thật để người lớn kịp giúp. Với người lớn, giữ chữ tín cũng là giữ cho mình những người sẵn sàng chìa tay khi cần.
Nguồn gốc truyện Chú bé chăn cừu
Truyện thuộc kho ngụ ngôn mang tên Aesop, người kể chuyện Hy Lạp thời cổ, tương truyền sống cách nay hơn hai nghìn năm trăm năm. Trong bảng phân loại truyện Aesop của nhà nghiên cứu Ben Edwin Perry, truyện mang số 210. Bản tiếng Anh của George Fyler Townsend (1867) đặt tên The Shepherd’s Boy and the Wolf; ngày nay truyện thường được gọi là The Boy Who Cried Wolf. Phần truyện ở trên kể sát bản Townsend, kể cả câu ngụ ý ở cuối.
Bản in trong sách Tiếng Việt 1 được kể lại cho vừa sức học sinh lớp 1 và ghi “Theo Ê-dốp”. So với nguyên tác, bản ấy có thêm lí do chú bé bày trò (vì thấy buồn), người chạy đến giúp là mấy bác nông dân đang làm đồng, và không có câu ngụ ý ở cuối; bài học được gợi ra qua câu hỏi của sách.
Cùng kho truyện Aesop, site có Người chăn cừu và quạ, Sư tử và chuột và Rùa và Thỏ.
Truyện Chú bé chăn cừu trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức, tập hai – Chủ đề 5 “Bài học từ cuộc sống”, Bài 4 “Chú bé chăn cừu” (trang 94–97): truyện là văn bản đọc chính, kèm các câu hỏi, bài viết câu và hoạt động kể lại chuyện theo tranh.
Lời giải chi tiết từng câu có ở bài Bài 4: Chú bé chăn cừu (Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức). Bài liền trước trong cùng chủ đề là Bài 3: Câu hỏi của sói.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Chú bé chăn cừu là của ai?
Đây là truyện ngụ ngôn mang tên Aesop (Ê-dốp) của Hy Lạp cổ đại; sách Tiếng Việt 1 ghi nguồn “Theo Ê-dốp”.
Vì sao lần cuối không ai đến cứu chú bé?
Vì chú đã kêu có sói để đùa nhiều lần, người làng nghĩ chú lại bày trò nên không ai chạy ra nữa.
Truyện Chú bé chăn cừu khuyên chúng ta điều gì?
Không được nói dối, kể cả để đùa. Người hay nói dối sẽ mất lòng tin, đến khi nói thật cũng không ai tin.