Soạn bài Sông nước Cà Mau (Đoàn Giỏi) – Ngữ văn 6 chương trình cũ

Bài văn Sông nước Cà Mau miêu tả cảnh gì? Theo trình tự như thế nào? Dựa vào trình tự ấy em hãy tìm bố cục của bài văn.

Trả lời:

• Cảnh được tả: sông ngòi, kênh rạch, rừng đước của vùng đất mũi cực Nam và cảnh mua bán ở chợ Năm Căn.
• Trình tự: theo hành trình của con thuyền, từ cái nhìn bao quát đến cảnh cụ thể: ấn tượng chung về vùng đất → các kênh rạch và dòng sông Năm Căn → chợ Năm Căn họp ngay trên sông.
• Bố cục: ba phần như đã chia ở trên (ấn tượng chung; kênh rạch, sông và rừng đước; chợ Năm Căn).

Trong đoạn văn (từ đầu đến lặng lẽ một màu xanh đơn điệu) tác giả diễn tả ấn tượng ban đầu bao trùm về sông nước vùng Cà Mau. Ấn tượng ấy như thế nào và được cảm nhận qua những giác quan nào?

Trả lời:

• Ấn tượng: một vùng đất bao la, kênh rạch nhiều vô kể, “bủa giăng chi chít như mạng nhện”. Trời, nước, rừng cây đều chung một sắc xanh, nhìn mãi thấy đơn điệu, gợi cảm giác hoang sơ, rợn ngợp.
• Giác quan: thị giác (nhìn thấy sông ngòi dày đặc, sắc xanh bao trùm) và thính giác (nghe tiếng rì rào của rừng, tiếng sóng biển rì rầm không dứt). Hai giác quan kết hợp khiến cảnh vật vừa rộng lớn vừa đều đều, ru ngủ.

Qua đoạn văn nói về cách đặt tên cho các dòng sông, con kênh ở vùng Cà Mau, em có nhận xét gì về các địa danh ấy? Những địa danh này gợi ra đặc điểm gì về thiên nhiên vùng Cà Mau?

Trả lời:

• Nhận xét: người dân ở đây không chọn những cái tên văn hoa mà lấy luôn nét nổi bật của mỗi nơi để gọi: chỗ có nhiều cây mái giầm thì gọi là rạch Mái Giầm, nơi nhiều ba khía bám đỏ hai bên bờ thì gọi là kênh Ba Khía, kênh Bọ Mắt cũng được đặt theo loài bọ đặc trưng ở đó. Các tên gọi mộc mạc, dân dã, dễ nhớ.
• Đặc điểm thiên nhiên được gợi ra: thiên nhiên Cà Mau còn rất hoang sơ, phong phú, nhiều loài cây, loài vật; con người sống gần gũi, hòa hợp với tự nhiên và gọi tên vùng đất bằng chính những gì mình quan sát được.

Đọc đoạn văn từ “Thuyền chúng tôi chèo thoát qua” đến “sương mù và khói sóng ban mai” và trả lời các câu hỏi:
a) Tìm những chi tiết thể hiện sự rộng lớn, hùng vĩ của dòng sông và rừng đước.
b) Trong câu “Thuyền chúng tôi chèo thoát qua kênh Bọ Mắt, đổ ra con sông cửa lớn, xuôi về Năm Căn” có những động từ nào chỉ cùng một hoạt động của con thuyền? Nếu thay đổi trình tự những động từ ấy trong câu thì có ảnh hưởng gì đến nội dung được diễn đạt không? Nhận xét về sự chính xác và tinh tế trong cách dùng từ của tác giả ở câu này?
c) Tìm trong đoạn văn những từ miêu tả màu sắc của rừng đước và nhận xét về cách miêu tả màu sắc của tác giả.

Trả lời:

a. Các chi tiết gợi sự rộng lớn, hùng vĩ:

• Dòng sông “rộng hơn ngàn thước”; “nước ầm ầm đổ ra biển ngày đêm như thác”.
• Từng đàn cá đen trũi trồi lên lặn xuống “như người bơi ếch giữa những đầu sóng trắng”.
• Hai bên bờ, đước mọc cao vút “như hai dãy trường thành vô tận”.

b. Ba động từ cùng chỉ sự di chuyển của con thuyền là thoát qua, đổ ra, xuôi về. Thứ tự ấy không thể đảo, vì mỗi từ ứng với một chặng đường thật:

• “thoát qua”: thuyền vượt khỏi con kênh nhỏ hẹp, nhiều trở ngại, phải gắng sức mới ra được;
• “đổ ra”: thuyền từ kênh nhỏ đi vào dòng sông lớn, không gian bỗng mở rộng;
• “xuôi về”: thuyền nhẹ nhàng theo dòng nước hướng về Năm Căn.

Nếu đổi chỗ, câu văn sẽ sai với hành trình và trạng thái của con thuyền. Cách dùng từ cho thấy nhà văn theo dõi từng chặng đi của con thuyền và chọn chữ hết sức chính xác, tinh tế.

c. Màu sắc của rừng đước được tả bằng nhiều sắc độ khác nhau của màu xanh: xanh lá mạ (lớp đước non), xanh rêu, xanh chai lọ (những lớp đước già hơn). Tác giả không dùng một chữ “xanh” chung chung mà phân biệt từng tầng màu theo tuổi cây, cho thấy con mắt tinh tường và sự hiểu biết sâu về thiên nhiên Nam Bộ; nhờ đó rừng đước hiện lên nhiều lớp, sống động như một bức tranh.

Những chi tiết, hình ảnh nào về chợ Năm Căn thể hiện được sự tấp nập, đông vui, trù phú và độc đáo của chợ vùng Cà Mau?

Trả lời:

• Tấp nập, trù phú: “những đống gỗ cao như núi” nằm dọc bờ; bến vận hà tấp nập; ven bờ là các lò than hầm gỗ đước; những dãy nhà san sát; ghe thuyền buôn bán qua lại đông đúc.
• Độc đáo: chợ họp ngay trên sông, người mua bán không cần bước lên bờ; nhà bè san sát, đêm đến đèn sáng trên mặt nước như cả một khu phố nổi; người mua kẻ bán thuộc nhiều dân tộc, nói nhiều thứ giọng, mặc nhiều kiểu trang phục khác nhau.

Các chi tiết ấy vẽ nên một vùng đất giàu có, đông vui, mang đậm nét riêng của miền sông nước cực Nam.

Qua bài văn này, em cảm nhận được gì về vùng Cà Mau cực Nam của Tổ quốc?

Trả lời:

Cà Mau hiện lên là một vùng đất có thiên nhiên bao la, hoang dã mà hùng vĩ, với sông ngòi dày đặc, dòng sông lớn cuồn cuộn và rừng đước trùng điệp. Bên cạnh đó là cuộc sống con người tấp nập, trù phú, giàu bản sắc ở chợ Năm Căn. Qua bài văn, em càng thêm yêu và tự hào về vùng đất cuối cùng ở phía nam Tổ quốc, và muốn một lần được tận mắt đi qua những con kênh, dòng sông ấy.

Viết một đoạn văn trình bày cảm nhận của em về vùng Cà Mau qua bài Sông nước Cà Mau đã học.

Trả lời: (đoạn văn tham khảo)

Đọc Sông nước Cà Mau, em như được ngồi cùng bé An trên con thuyền nhỏ, xuôi qua những con kênh rạch đan dày như tấm lưới. Ấn tượng đầu tiên là màu xanh trải khắp trời, nước và rừng, xanh đến bao la, xanh đến rợn ngợp. Rồi dòng sông Năm Căn mở ra, nước cuồn cuộn đổ về biển, hai bờ là rừng đước cao vút như những bức tường thành. Em thích nhất cách nhà văn tả màu đước: mỗi lớp cây một sắc xanh khác nhau, non tươi, già thẫm. Đến chợ Năm Căn, cảnh vật bỗng rộn ràng với gỗ chất thành đống, thuyền bè tấp nập, đèn nhà bè lấp lánh trên mặt nước. Cà Mau vừa hoang sơ vừa trù phú, khiến em thêm yêu mảnh đất cuối trời Tổ quốc.

Kể tên một vài con sông ở quê hương em hoặc địa phương mà em đang ở, giới thiệu vắn tắt về một trong những con sông ấy.

Trả lời: (gợi ý)

Em có thể kể tên những con sông quen thuộc ở địa phương mình, ví dụ ở miền Bắc có sông Hồng, sông Đuống, sông Cầu; miền Trung có sông Hương, sông Thu Bồn, sông Lam; miền Nam có sông Tiền, sông Hậu, sông Sài Gòn. Khi giới thiệu, em nêu: vị trí con sông, đặc điểm dòng chảy, màu nước, cảnh vật hai bên bờ, vai trò với đời sống người dân (giao thông, tưới tiêu, đánh bắt) và tình cảm của em.

Ví dụ: Sông Hương chảy qua thành phố Huế, nước trong xanh, êm đềm. Hai bờ là những hàng cây, những khu vườn và các công trình cổ kính. Chiều chiều, thuyền rồng thả trôi trên sông, tiếng ca Huế vang lên ngọt ngào. Với người Huế, dòng sông là niềm tự hào và là một phần kí ức tuổi thơ.