Tác phẩm Đoàn Giỏi gắn liền với thiên nhiên hoang dã và con người phóng khoáng của miền Tây Nam Bộ. Chỉ cần nhắc đến Đất rừng phương Nam, nhiều thế hệ bạn đọc lại nhớ ngay bé An, thằng Cò, tía nuôi và những chuyến đi lấy mật giữa rừng U Minh. Hãy cùng Văn VN điểm qua những tác phẩm tiêu biểu nhất của nhà văn đất phương Nam này.
Đôi nét về nhà văn Đoàn Giỏi
Đoàn Giỏi là nhà văn Nam Bộ, cây bút tiêu biểu của văn học viết cho thiếu nhi Việt Nam. Ông sáng tác ở nhiều thể loại – thơ, kịch thơ, kí, truyện, biên khảo – nhưng được nhớ đến nhiều nhất với những trang viết về vùng đất và con người phương Nam.
- Năm sinh – năm mất: 17/5/1925 – tháng 4/1989.
- Quê quán: làng Tân Hiệp, quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho cũ (sau thuộc Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).
- Bút danh khác: Nguyễn Hoài, Huyền Tư, Nguyễn Phú Lễ.
- Thể loại: truyện, tiểu thuyết, kí, thơ, kịch thơ, biên khảo.
- Tác phẩm nổi bật: Đất rừng phương Nam, Cá bống mú, Hoa hướng dương, Cuộc truy tầm kho vũ khí.
- Giải thưởng: được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001.
Thời trẻ, Đoàn Giỏi từng theo học Trường Mỹ thuật Gia Định (1939–1940). Ông tham gia cách mạng từ năm 1945; trong những năm kháng chiến chống Pháp, ông công tác trong ngành an ninh, rồi làm công tác thông tin, văn nghệ ở Nam Bộ. Chính những năm tháng lăn lộn khắp các vùng sông nước, rừng tràm, rừng đước ấy đã cho ông vốn hiểu biết phong phú về thiên nhiên và phong tục phương Nam.
Sau năm 1954, Đoàn Giỏi tập kết ra Bắc. Từ năm 1955, ông chuyển hẳn sang sáng tác và biên tập sách báo, từng công tác ở Đài Tiếng nói Việt Nam và Hội Văn nghệ Việt Nam. Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957 và là ủy viên Ban Chấp hành Hội các khóa I, II, III. Nhiều tác phẩm quan trọng nhất của ông, trong đó có Đất rừng phương Nam, ra đời trong những năm xa quê, như một cách gửi gắm nỗi nhớ miền Nam. Ông mất tại Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 4/1989; tên ông hiện được đặt cho nhiều con đường ở Thành phố Hồ Chí Minh, Cà Mau và Mỹ Tho.
Xem tiểu sử tác giả Đoàn Giỏi – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Đoàn Giỏi có những tác phẩm nào?
Danh mục dưới đây được tổng hợp theo tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam và Wikipedia tiếng Việt:
Thơ, kịch thơ
- Người Nam thà chết không hàng (kịch thơ, 1947)
- Chiến sĩ Tháp Mười (kịch thơ, 1949)
- Giữ vững niềm tin (thơ, 1954)
Truyện, tiểu thuyết, kí
- Khí hùng đất nước (kí, 1948)
- Những dòng chữ máu Nam Kỳ 1940 (1948)
- Đường về gia hương (1948)
- Trần Văn Ơn (truyện kí, 1955)
- Cá bống mú (1956)
- Ngọn tầm vông (1956)
- Đất rừng phương Nam (1957)
- Hoa hướng dương (1960)
- Cuộc truy tầm kho vũ khí (1962)
- Rừng đêm xào xạc (tập truyện ngắn)
- Người thủy thủ già trên hòn đảo lưu đày
Biên khảo
- Những chuyện lạ về cá (1981)
- Tê giác trong ngàn xanh (1982)
Những tác phẩm tiêu biểu của Đoàn Giỏi
Dưới đây là những tác phẩm tiêu biểu của Đoàn Giỏi, trong đó các đoạn trích từ Đất rừng phương Nam đang được học ở nhiều bộ sách Ngữ văn.
1/ Đất rừng phương Nam (1957)
Đất rừng phương Nam là tiểu thuyết viết cho thiếu nhi, do Nhà xuất bản Kim Đồng in lần đầu năm 1957. Bối cảnh truyện là miền Tây Nam Bộ những năm cuối thập niên 1940, khi thực dân Pháp quay lại xâm chiếm Nam Bộ.
Nhân vật chính là An, cậu bé vốn sống ở thành thị. Giặc đánh vào thành phố, người dân phải chạy loạn, An lạc mất cha mẹ và bắt đầu cuộc sống lưu lạc khắp vùng sông nước. Cậu được một gia đình nghèo cưu mang, có tía nuôi, má nuôi và người bạn mới là thằng Cò. Theo chân An, người đọc đi qua những cánh rừng tràm, rừng đước, những con kênh, chợ Năm Căn tấp nập, gặp những con người bộc trực, trọng nghĩa như chú Võ Tòng, và chứng kiến tinh thần kháng chiến của người dân Nam Bộ.
Có thể thấy, sức hấp dẫn của tiểu thuyết nằm ở sự kết hợp giữa truyện phiêu lưu với vốn hiểu biết sâu rộng về thiên nhiên, sản vật và phong tục phương Nam. Tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng, tái bản nhiều lần và được đưa vào Tủ sách Vàng của Nhà xuất bản Kim Đồng. Truyện từng được chuyển thể thành phim truyền hình Đất phương Nam (1997) và phim điện ảnh Đất rừng phương Nam (2023). Ở chương trình cũ, đoạn trích Sông nước Cà Mau từ tác phẩm này là bài học quen thuộc của Ngữ văn 6.
Đọc thêm: Soạn bài Đất rừng phương Nam (Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo).
2/ Đi lấy mật (trích chương 9 Đất rừng phương Nam)
Đi lấy mật kể về một ngày An cùng tía nuôi và thằng Cò vào rừng U Minh lấy mật ong. Người dân ở đây có cách “ăn ong” rất riêng: gác những cây kèo trong rừng để ong về làm tổ, rồi đến mùa thì lấy mật. Qua đôi mắt tò mò của An, thiên nhiên U Minh hiện ra vừa hoang sơ vừa trù phú:
Chim hót líu lo. Nắng bốc hương hoa tràm thơm ngây ngất. Gió đưa mùi hương ngọt lan ra, phảng phất khắp rừng.
Những câu văn ngắn, giàu hình ảnh và hương sắc cho thấy biệt tài tả cảnh của Đoàn Giỏi. Bên cạnh đó, đoạn trích khắc họa rõ tính cách từng nhân vật: tía nuôi trầm tĩnh, từng trải, thương con; Cò lanh lợi, am hiểu rừng; An hồn nhiên, ham hiểu biết và luôn so sánh những điều mới lạ với kiến thức sách vở. Đoạn trích học trong Ngữ văn 7 Kết nối tri thức với nhan đề Đi lấy mật; Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo cũng chọn đoạn này với nhan đề Đất rừng phương Nam.
Đọc thêm: Đi lấy mật (Đoàn Giỏi): tóm tắt, đề tài, sơ đồ tư duy và Phân tích Đi lấy mật, đặc điểm nhân vật An, tía nuôi, Cò.
3/ Người đàn ông cô độc giữa rừng (trích chương 10 Đất rừng phương Nam)
Đoạn trích kể việc tía nuôi dắt An đến thăm chú Võ Tòng – người đàn ông sống một mình trong lều giữa rừng, dáng vẻ “kì hình dị tướng”. Trong cuộc trò chuyện, Võ Tòng kể về quá khứ của mình, từ chuyện giết hổ đến chuyện giết tên địa chủ, và cuối cùng trao cho tía nuôi của An những mũi tên tẩm thuốc độc để đánh giặc.
Qua nhân vật Võ Tòng, Đoàn Giỏi dựng nên chân dung người nông dân Nam Bộ cương trực, gan góc, căm ghét áp bức và sẵn lòng hiến mình cho cuộc kháng chiến. Lối kể chuyện tự nhiên, ngôn ngữ đậm chất phương ngữ Nam Bộ giúp nhân vật hiện lên sống động, gần gũi. Văn bản được học trong Ngữ văn 7 Cánh diều.
4/ Cá bống mú (1956)
Cá bống mú ra đời năm 1956, trước Đất rừng phương Nam một năm. Tác phẩm viết về thiên nhiên và cuộc sống của người nông dân Nam Bộ trong những ngày khai hoang mở đất, qua đó làm nổi bật tâm hồn chất phác, bộc trực của con người phương Nam.
Cùng với Đất rừng phương Nam, đây được xem là một trong những tác phẩm mang đậm phong cách Đoàn Giỏi nhất: lối kể mộc mạc, chi tiết đời sống phong phú và tình yêu sâu nặng với quê hương.
5/ Cuộc truy tầm kho vũ khí (1962)
Cuộc truy tầm kho vũ khí là truyện phiêu lưu, trong đó nhà văn kết hợp khéo léo yếu tố trinh thám với không khí căng thẳng của cuộc đấu tranh cách mạng. Câu chuyện đề cao tinh thần đoàn kết, trí thông minh và lòng dũng cảm của con người Việt Nam.
Tác phẩm cho thấy Đoàn Giỏi không chỉ giỏi tả thiên nhiên mà còn biết cách dựng những tình tiết ly kì, hấp dẫn bạn đọc nhỏ tuổi. Năm 2025, nhân dịp kỉ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn, Nhà xuất bản Kim Đồng đã tái bản tác phẩm này cùng nhiều cuốn sách khác của ông.
6/ Những chuyện lạ về cá (1981) và Tê giác trong ngàn xanh (1982)
Ở chặng cuối sự nghiệp, Đoàn Giỏi chuyển sang viết biên khảo về thế giới tự nhiên. Những chuyện lạ về cá và Tê giác trong ngàn xanh là hai cuốn sách thể hiện niềm say mê tìm hiểu các loài vật, vốn đã thấp thoáng trong những trang tả rắn, cá, chim, ong của Đất rừng phương Nam.
Có thể thấy, dù ở thể loại nào, ngòi bút Đoàn Giỏi vẫn nhất quán ở tình yêu thiên nhiên và mong muốn mở rộng hiểu biết cho bạn đọc, nhất là bạn đọc nhỏ tuổi.
Tác phẩm của Đoàn Giỏi trong sách giáo khoa Ngữ văn
Các văn bản của Đoàn Giỏi trong chương trình Ngữ văn 2018 đều trích từ Đất rừng phương Nam:
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học |
|---|---|---|
| Đi lấy mật | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1: Bầu trời tuổi thơ |
| Người đàn ông cô độc giữa rừng | Ngữ văn 7 Cánh diều, tập 1 | Bài 1: Truyện ngắn và tiểu thuyết |
| Đất rừng phương Nam | Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 8: Đất nước và con người (Truyện) |
Bài soạn, tóm tắt và phân tích tương ứng trên Văn VN đã được dẫn ở mục 1 và mục 2 phía trên.
Phong cách sáng tác của Đoàn Giỏi
- Nhà văn của đất phương Nam: thiên nhiên, sản vật, phong tục và con người Nam Bộ là chất liệu xuyên suốt trong các sáng tác của ông.
- Vốn hiểu biết phong phú: những trang văn về rắn, cá, ong, chim, rừng tràm, rừng đước cho thấy sự am tường hiếm có về thế giới tự nhiên.
- Lối kể mộc mạc, giàu chất phương ngữ: lời thoại nhân vật mang đậm giọng Nam Bộ, tạo cảm giác chân thực và gần gũi.
- Tinh thần yêu nước: ngay cả trong truyện phiêu lưu cho thiếu nhi, bối cảnh kháng chiến và những con người gan góc vẫn hiện diện rõ nét.
Lời kết
Hơn nửa thế kỉ đã trôi qua, tác phẩm Đoàn Giỏi vẫn giữ nguyên sức hút với bạn đọc nhỏ tuổi lẫn người lớn. Đất rừng phương Nam không chỉ là một chuyến phiêu lưu thú vị mà còn là cuốn “bách khoa” sống động về thiên nhiên, con người và tấm lòng yêu nước của miền Tây Nam Bộ.
Xem thêm: Tổng hợp những tác phẩm tiêu biểu của Tô Hoài · Tuyển tập thơ Võ Quảng cho thiếu nhi · Những tác phẩm Nguyễn Trung Thành hay nhất
Xem thêm: tác phẩm Nguyễn Huy Tưởng, tác phẩm Vũ Bằng, tác phẩm Bảo Ninh.
Xem thêm: