Mở bài Bánh trôi nước hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, nâng cao

Bánh trôi nước là bài thơ Nôm tiêu biểu của Hồ Xuân Hương, nữ sĩ được mệnh danh là Bà chúa thơ Nôm. Chỉ bằng bốn câu thất ngôn, mượn hình ảnh một thứ bánh dân dã, bà đã nói lên vẻ đẹp, thân phận chìm nổi và tấm lòng son sắt của phụ nữ Việt thời phong kiến.

Hồ Xuân Hương là một gương mặt đặc biệt của văn học trung đại. Cuộc đời bà đến nay còn nhiều điều chưa sáng tỏ; nhiều tài liệu cho biết bà quê gốc làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, từng có thời gian dài sống ở Thăng Long và gặp không ít trắc trở trong đường tình duyên. Thơ Nôm của bà táo bạo, sắc sảo mà đầy cảm thông với người phụ nữ, đến mức Xuân Diệu gọi bà là “Bà chúa thơ Nôm”. Bánh trôi nước, bài thơ thất ngôn tứ tuyệt viết bằng chữ Nôm, là minh chứng tiêu biểu: mượn dáng hình chiếc bánh trôi, nữ sĩ vừa ca ngợi vẻ đẹp, vừa xót xa cho kiếp đàn bà dưới chế độ cũ.

Trong ca dao xưa, biết bao lời than của người con gái bắt đầu bằng hai tiếng “thân em”: thân em như tấm lụa, như hạt mưa, như trái bần trôi. Những so sánh ấy đều nói lên một kiếp người nhỏ bé, không tự quyết được mình đi đâu, về đâu. Hồ Xuân Hương đã tiếp nối lối nói quen thuộc đó trong bài thơ Bánh trôi nước, nhưng bà không dừng ở lời than. Đến câu cuối, người phụ nữ trong thơ bà còn cất tiếng khẳng định phẩm giá của chính mình, điều hiếm thấy trong văn chương thời ấy.

Văn học trung đại có hai nữ sĩ nổi tiếng mà phong cách gần như đối lập. Bà Huyện Thanh Quan viết những vần thơ trang trọng, đài các, phảng phất nỗi buồn hoài cổ. Hồ Xuân Hương thì khác hẳn: giọng thơ của bà gai góc, tinh nghịch, đề tài lấy từ những thứ đời thường nhất, mà ý tứ lại sâu cay. Bánh trôi nước là một bài thơ như thế. Từ một món bánh quen thuộc của làng quê, nữ sĩ đã viết nên lời tự bạch về nhan sắc và cảnh đời của người phụ nữ.

Không phải ngẫu nhiên Xuân Diệu tôn Hồ Xuân Hương là “Bà chúa thơ Nôm”. Trong khi phần lớn văn nhân thời ấy chuộng chữ Hán, bà chọn tiếng Việt bình dân để viết, và viết bằng một giọng rất riêng, vừa hóm hỉnh vừa thẳng thắn. Bánh trôi nước cho thấy rõ biệt tài ấy. Chỉ bốn câu thơ, mượn chiếc bánh nhỏ, bà đã nói được điều lớn lao về người phụ nữ: đẹp đẽ, long đong nhưng vẫn giữ trọn tấm lòng.

Kiếp người phụ nữ bị vùi dập là nỗi đau lớn của văn học trung đại Việt Nam. Ta thương Vũ Nương oan khuất trong truyện của Nguyễn Dữ, thương Thúy Kiều mười lăm năm lưu lạc trong thơ Nguyễn Du. Cùng dòng cảm hứng nhân đạo ấy, Hồ Xuân Hương có bài thơ Bánh trôi nước. Điều đặc biệt là ở đây người phụ nữ không được nhìn từ bên ngoài, mà tự mình cất lời, tự nói về nhan sắc, về những chìm nổi đời mình và về tấm lòng không gì lay chuyển được.

Ai lớn lên ở làng quê Việt hẳn đều quen với những viên bánh trôi trắng tròn, nặn từ bột nếp, luộc trong nồi nước sôi cho đến khi nổi lên. Món bánh giản dị ấy đi vào thơ Hồ Xuân Hương và bỗng mang một ý nghĩa khác. Trong bài thơ Bánh trôi nước, mỗi đặc điểm của chiếc bánh đều gợi về người phụ nữ: dáng vẻ xinh đẹp, cuộc đời chìm nổi, số phận do người khác định đoạt, và tấm lòng son vẫn giữ được bên trong.

Ngày nay, người phụ nữ được học hành, được chọn nghề, chọn người mình thương và tự quyết định cuộc đời mình. Nhưng chỉ cách đây vài trăm năm, những quyền tưởng như tự nhiên ấy vẫn còn xa vời với họ. Đọc bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương, ta mới thấm thía điều đó. Mượn chiếc bánh trôi bị người khác nặn cho rắn hoặc nát, nữ sĩ đã nói thay nỗi niềm của bao người phụ nữ sống trong lễ giáo phong kiến khắt khe.

Một bài thơ hay thường có nhiều tầng nghĩa, đọc lần đầu thấy một điều, ngẫm lâu lại thấy điều khác. Trong sách Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, nhà giáo Vũ Dương Quỹ đã chọn Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương để bàn về đặc điểm ấy. Ở lớp nghĩa thứ nhất, bài thơ tả chiếc bánh trôi từ hình dáng đến cách làm. Ở lớp nghĩa sâu hơn, đó là lời người phụ nữ tự nói về nhan sắc, thân phận và phẩm hạnh của mình. Chính sự đan cài hai lớp nghĩa đã làm nên sức hấp dẫn lâu bền của bài thơ.

Bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương mở ra bằng hai câu thơ vừa tả chiếc bánh vừa nói về người: “Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non”. Câu thứ nhất phô ra vẻ đẹp tươi tắn, đầy đặn; câu thứ hai bất ngờ chuyển sang một cuộc đời long đong, chìm nổi. Đặt hai câu cạnh nhau, ta thấy rõ nghịch lí của người phụ nữ xưa: càng đẹp lại càng lắm truân chuyên.

Nếu hai câu đầu bài Bánh trôi nước nói về nhan sắc và số phận, thì hai câu cuối là nơi Hồ Xuân Hương gửi gắm điều quan trọng nhất. Chiếc bánh ra sao là do bàn tay người làm bánh quyết định, nhưng nhân vật trữ tình vẫn khẳng định: “Mà em vẫn giữ tấm lòng son”. Hai câu thơ chứa cả nỗi cay đắng của kiếp sống phụ thuộc lẫn niềm kiêu hãnh về phẩm chất trong sạch, thủy chung của người phụ nữ.

Viết về người phụ nữ, nhiều nhà thơ xưa chọn những hình ảnh mỹ lệ như hoa, như ngọc. Hồ Xuân Hương lại chọn chiếc bánh trôi, một thứ quà quê bình dị. Thế nhưng qua bài thơ Bánh trôi nước, người phụ nữ lại hiện ra trọn vẹn hơn bao giờ hết: có nhan sắc, có số phận, có phẩm giá. Tìm hiểu hình ảnh ấy là con đường để hiểu tấm lòng nhân đạo và cá tính mạnh mẽ của nữ sĩ.

Suốt nhiều thế kỉ, người phụ nữ trong văn chương phần lớn là đối tượng để người khác ngắm nhìn, ca ngợi hoặc thương xót. Hiếm khi họ được tự mình lên tiếng, càng hiếm khi họ dám nói về vẻ đẹp của chính mình. Hồ Xuân Hương đã phá vỡ sự im lặng đó. Trong bài thơ Bánh trôi nước, nhân vật xưng “em” tự giới thiệu nhan sắc một cách thẳng thắn, kể lại những chìm nổi đời mình không chút che giấu, rồi khép lại bằng lời khẳng định phẩm giá đầy kiêu hãnh. Bốn câu thơ thất ngôn vì thế không chỉ là lời than thân, mà còn là tiếng nói tự ý thức sớm hiếm có của phụ nữ Việt, một tiếng nói vừa đau đớn vừa cứng cỏi, đi trước thời đại của nó.