Soạn bài Thách thức đầu tiên: Đọc như một hành trình – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức

Xây dựng mục tiêu đọc sách của cá nhân em hoặc nhóm học tập trước khi thực hiện dự án đọc sách.

Trả lời:

Mục tiêu đọc nên cụ thể, đo được và vừa sức. Em có thể tham khảo mục tiêu của một nhóm học tập trong một học kì:

• Về số lượng: mỗi bạn đọc trọn vẹn ít nhất 3 cuốn sách, trong đó có 1 cuốn văn học Việt Nam, 1 cuốn văn học nước ngoài và 1 cuốn sách khoa học hoặc kĩ năng.
• Về hiểu biết: mở rộng kiến thức gắn với các chủ đề đã học trong Ngữ văn 8 như truyện lịch sử, thơ, hài kịch, văn bản nghị luận và thông tin.
• Về kĩ năng: biết ghi chép khi đọc (trích câu hay, tóm tắt từng chương), biết viết lời giới thiệu sách và trình bày cảm nhận trước lớp.
• Về thói quen: dành ít nhất 20 – 30 phút đọc sách mỗi ngày, hạn chế thời gian dùng điện thoại giải trí.

Lập danh mục sách theo chủ đề và thể loại phù hợp với mục tiêu đọc sách đã xây dựng và lên kế hoạch cụ thể để thực hiện hoạt động đọc sách hiệu quả.

Trả lời:

Danh mục sách gợi ý:

Kế hoạch đọc:

• Tuần 1 – 2: chọn và mượn sách ở thư viện trường; đọc cuốn thứ nhất, mỗi ngày ghi một trang nhật kí đọc.
• Tuần 3 – 5: đọc cuốn thứ hai và thứ ba; cuối mỗi tuần, nhóm gặp nhau 15 phút để kể cho nhau nghe phần đã đọc.
• Tuần 6: mỗi bạn viết một lời giới thiệu sách, chuẩn bị sản phẩm cho hoạt động Thách thức thứ hai và Ngày hội với sách.

Có điều gì đáng lưu ý về mối quan hệ giữa nhan đề, hoàn cảnh ra đời và sức hấp dẫn của cuốn sách trong lời giới thiệu của người viết?

Trả lời:

• Nhan đề: nhân vật Ni-cô-la vốn đã quen thuộc với bạn đọc nhiều thế hệ; phần phụ đề những chuyện chưa kể hứa hẹn những điều hoàn toàn mới về một người bạn cũ, nên gợi ngay sự tò mò.
• Hoàn cảnh ra đời: cuốn sách ra mắt tháng 10 năm 2004, tập hợp 45 mẩu chuyện từng in rải rác trên báo nhưng chưa từng được in thành sách, nay mới đến với đông đảo bạn đọc.
• Mối quan hệ: nhan đề và hoàn cảnh ra đời bổ sung cho nhau: chính vì là những câu chuyện bị lãng quên lâu năm, giờ mới được kể, nên cuốn sách trở thành một món quà bất ngờ khiến người hâm mộ háo hức chờ đợi. Người giới thiệu đã khai thác đúng điểm này để tạo sức hút.

Theo lời giới thiệu, đề tài và đặc điểm nội dung, nghệ thuật của cuốn sách có gì đặc biệt?

Trả lời:

• Đề tài: thế giới tuổi thơ – chuyện ở nhà, ở trường của cậu bé Ni-cô-la cùng bạn bè, bố mẹ, thầy cô.
• Nội dung: nhiều trò đùa mới lạ, nhiều tình huống không ai đoán trước được; mỗi chuyện có khi trong trẻo, dịu dàng, có khi hài hước, có khi khiến người đọc cảm động.
• Nghệ thuật: sự kết hợp ăn ý giữa lời văn hồn nhiên, đúng giọng trẻ con của Gô-xi-nhi và những nét vẽ dí dỏm, nên thơ của Xăng-pê; tranh và chữ cùng kể chuyện.

Người giới thiệu nhấn mạnh điều gì về mối quan hệ đặc biệt giữa các tác giả và sự độc đáo của cuốn sách?

Trả lời:

Người giới thiệu nhấn mạnh cuốn sách là kết quả của tình bạn giữa nhà văn Gô-xi-nhi và họa sĩ Xăng-pê: kỉ niệm thời thơ ấu của chính hai người là nguồn cảm hứng cho các câu chuyện. Nhờ vậy, thế giới của Ni-cô-la vừa rất thật, vừa kì diệu: đó là nơi trẻ con nhìn người lớn bằng con mắt tinh nghịch, tỉnh táo và đôi khi châm biếm. Sự độc đáo ấy khiến cuốn sách hấp dẫn người đọc ở mọi lứa tuổi.

Cách thu hút và khích lệ người đọc tìm hiểu cuốn sách trong lời giới thiệu có điểm gì đáng chú ý?

Trả lời:

Người viết không kể hết nội dung mà chỉ hé lộ vừa đủ để giữ sự tò mò. Lời giới thiệu dùng cách so sánh, liên tưởng giàu hình ảnh, khiến người đọc có cảm giác chuyện về Ni-cô-la như kéo dài mãi, mỗi lần cậu bé xuất hiện lại như bước ra sân khấu với những điều bất ngờ mới. Giọng văn hào hứng, đầy thiện cảm cùng các chi tiết về sự ra đời đặc biệt của cuốn sách đã thôi thúc người đọc tìm đọc ngay.

Nhan đề của cuốn sách có gì đáng chú ý? Chỉ ra mối quan hệ giữa nhan đề với một số yếu tố trong tác phẩm (thể loại, đề tài, nhân vật,…).

Trả lời:

Cái tên Người thầy đầu tiên ngắn gọn nhưng gợi nhiều ý nghĩa: người thầy đầu tiên là người mở cánh cửa tri thức, cũng là người đầu tiên thay đổi số phận một con người. Nhan đề cho biết:

• Đề tài: người thầy, tình thầy trò, sự học.
• Nhân vật trung tâm: thầy Đuy-sen – người dạy chữ đầu tiên ở một làng quê miền núi.
• Thể loại: tác phẩm tự sự, kể lại câu chuyện cuộc đời qua hồi ức của người học trò An-tư-nai.

Đề tài gì được tác giả khai thác ở cuốn sách? Cách chọn đề tài cho thấy tác giả quan tâm đến những vấn đề nào của đời sống?

Trả lời:

Tác phẩm khai thác đề tài người thầy và con đường đến với tri thức của trẻ em miền núi nghèo. Qua đó, nhà văn quan tâm tới nhiều vấn đề: vai trò của giáo dục trong việc thay đổi số phận con người; sự giải phóng người phụ nữ khỏi những hủ tục lạc hậu; lòng biết ơn và trách nhiệm của thế hệ sau với những người đã âm thầm hi sinh cho mình.

Trả lời:

Câu chuyện mang dáng dấp một câu chuyện có thật, nhưng trí tưởng tượng của nhà văn vẫn để lại dấu ấn rõ ở nhiều chi tiết:

• Hai cây phong trên đồi do thầy Đuy-sen và An-tư-nai cùng trồng được miêu tả như có tâm hồn, biết rì rào, thì thầm như tiếng người.
• Cách tác phẩm lồng câu chuyện: người họa sĩ kể lại lời tâm sự của nữ viện sĩ An-tư-nai, rồi ấp ủ một bức tranh về người thầy – một sáng tạo nghệ thuật để câu chuyện vừa chân thực vừa giàu cảm xúc.
• Những cảnh thầy cõng học trò qua dòng suối băng giá, hay ngôi trường dựng từ một chuồng ngựa cũ được kể với nhiều chi tiết giàu sức gợi, mang màu sắc lí tưởng hóa hình ảnh người thầy.

Trả lời:

Tác phẩm hấp dẫn vì câu chuyện cảm động về một người thầy không được học hành bài bản nhưng có tấm lòng và nghị lực phi thường; vì số phận long đong rồi đổi đời của cô bé mồ côi An-tư-nai; vì lời kể qua hồi ức chân thành, tha thiết; và vì những trang tả thiên nhiên thảo nguyên đẹp, đầy chất thơ. Hơn hết, tác phẩm gửi gắm thông điệp lớn về giá trị của tri thức và lòng biết ơn, khiến người đọc phải suy ngẫm.

Những chi tiết, sự việc hoặc nhân vật nào để lại cho em ấn tượng sâu đậm nhất?

Trả lời:

Em ấn tượng nhất với nhân vật thầy Đuy-sen, đặc biệt là hình ảnh thầy ngày ngày cõng từng em nhỏ lội qua dòng suối lạnh buốt vào mùa đông để đến lớp. Chi tiết ấy cho thấy một tình thương học trò vô bờ và một niềm tin mãnh liệt rằng con chữ sẽ thay đổi cuộc đời các em. Thầy không có bằng cấp, bị nhiều người trong làng chế giễu, nhưng chính thầy đã giúp An-tư-nai thoát khỏi cuộc hôn nhân ép buộc và đưa cô đi học, để rồi cô trở thành một nhà khoa học.

Nếu được nhà văn cho phép thay đổi một số chi tiết, sự việc trong tác phẩm, em sẽ chọn thay đổi điều gì? Vì sao?

Trả lời:

Em sẽ thêm một cảnh An-tư-nai trở về làng và gặp lại thầy Đuy-sen khi thầy còn khỏe mạnh, để cô có thể nói lời cảm ơn trực tiếp, và để dân làng hiểu rằng người thầy từng bị họ xem thường đã làm được một việc vĩ đại. Tuy nhiên, em cũng hiểu kết thúc nhiều day dứt của nhà văn có giá trị riêng: nó nhắc người đọc đừng để lòng biết ơn đến quá muộn.

Chủ đề của tác phẩm là gì? Chủ đề này có liên quan như thế nào với những vấn đề của đời sống hiện tại?

Trả lời:

Chủ đề: ca ngợi người thầy tận tụy, hết lòng vì học trò và khẳng định sức mạnh của tri thức, của lòng biết ơn. Chủ đề này vẫn rất gần với đời sống hôm nay: vẫn còn những thầy cô ngày đêm bám bản, vượt sông suối mang con chữ đến vùng khó khăn; vẫn còn những em nhỏ vì hoàn cảnh mà phải bỏ học sớm. Tác phẩm nhắc mỗi học sinh biết quý trọng điều kiện học tập, biết ơn thầy cô và cư xử đúng mực với những người đã dạy dỗ mình.

a. Lời tâm tình của nhà thơ Y Phương cho biết điều gì về hoàn cảnh ra đời của bài thơ Nói với con? Hoàn cảnh ấy có tác động như thế nào đến sự biểu đạt cảm xúc và hình tượng trong bài thơ?
b. Không chỉ nói về tình phụ tử, tình cảm gia đình, câu thơ Người đồng mình thô sơ da thịt / Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con còn thể hiện ý nghĩa gì? Vì sao nhà thơ thực sự trăn trở, tâm huyết với điều đó?
c. Qua lời giải thích của nhà thơ Y Phương, những hình ảnh trong các dòng thơ Chân phải bước tới cha / Chân trái bước tới mẹ và Vách nhà ken câu hát là hình ảnh thực hay tưởng tượng? Vì sao?
d. Theo em, điều gì làm nhà thơ xúc động, trăn trở nhất khi viết bài thơ Nói với con?

Trả lời:

a. Theo lời nhà thơ, bài thơ ra đời năm 1980, khi đất nước vừa ra khỏi chiến tranh và cuộc sống còn muôn vàn thiếu thốn. Hoàn cảnh ấy khiến lời người cha trong bài thơ vừa ấm áp vừa nghiêm trang như một lời dặn dò: con phải biết sống vững vàng, nghĩa tình, không được chê quê nghèo khó. Cảm xúc vì thế chân thành, mộc mạc; hình tượng người đồng mình hiện lên với vẻ đẹp chịu thương chịu khó, kiên cường giữa gian khổ.

b. Câu thơ còn là lời khẳng định tầm vóc tinh thần của người miền núi: dáng vẻ bên ngoài có thể mộc mạc, thô ráp, nhưng ý chí, tâm hồn và đóng góp của họ thì không hề nhỏ bé. Đó là niềm tự hào về quê hương, về bản sắc dân tộc. Nhà thơ trăn trở với điều này vì ông yêu tha thiết quê hương mình, lo lắng thế hệ sau có thể quên cội nguồn, mặc cảm vì quê nghèo hoặc chạy theo lối sống xa lạ; ông muốn con mình và người đọc mang theo niềm tự hào ấy suốt đời.

c. Theo lời giải thích của Y Phương, đó đều là những hình ảnh thực:

• Hai dòng thơ về bước chân của con tả đúng cảnh em bé tập đi, chập chững giữa vòng tay cha và mẹ – khoảnh khắc hạnh phúc có thật trong mỗi gia đình.
• Dòng thơ về vách nhà gợi phong tục hát giao duyên của người Tày: chàng trai đứng bên ngoài, cô gái ngồi trong vách nhà, hai bên hát đối đáp với nhau suốt đêm đến sáng. Câu hát như được ken, cài vào vách nhà.

Vì xuất phát từ đời sống thực, các hình ảnh này giản dị mà gần gũi, giàu sức gợi.

d. Theo em, điều làm nhà thơ xúc động và trăn trở nhất là làm sao để con – và cả thế hệ trẻ – hiểu, yêu và tự hào về nơi mình sinh ra, về những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc mình, để dù đi đâu, sống trong hoàn cảnh nào cũng giữ được cốt cách của người đồng mình: mạnh mẽ, thủy chung, giàu nghĩa tình.

Chọn một tác phẩm của tác giả mà em đã biết và mong muốn tiếp tục tìm hiểu, khám phá. Đọc, cảm nhận về tác phẩm và trả lời những câu hỏi sau:
a. Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm có điều gì đáng chú ý? Hoàn cảnh ấy có tác động như thế nào đến việc lựa chọn đề tài, thể hiện nội dung của tác phẩm?
b. Việc chọn đề tài, thể hiện nội dung, chủ đề của tác phẩm cho thấy tác giả quan tâm, xúc động, trăn trở nhất về điều gì?
c. Tưởng tượng nếu em là tác giả, điều gì sẽ làm em hứng thú nhất và đâu là điều em cảm thấy khó khăn nhất khi viết tác phẩm này?
d. Sau khi đã tìm hiểu kĩ tác phẩm, em nhận thấy nhan đề có mối liên quan như thế nào với đặc điểm nội dung, nghệ thuật của tác phẩm?

Trả lời:

Tác phẩm chọn tìm hiểu: bài thơ Bếp lửa của nhà thơ Bằng Việt (đã học ở Bài 6; xem thêm soạn bài Bếp lửa).

a. Bếp lửa được viết năm 1963, khi Bằng Việt đang là sinh viên du học ở Liên Xô. Sống xa quê hương, nỗi nhớ nhà, nhớ bà trỗi dậy; vì vậy nhà thơ chọn đề tài tình bà cháu và kể lại tuổi thơ bên bà bằng dòng hồi tưởng. Hoàn cảnh xa cách khiến cảm xúc trong bài thơ vừa da diết vừa sâu lắng, những kỉ niệm bình dị (khói bếp, tiếng chim tu hú, nồi xôi gạo mới) hiện lên rất cụ thể.

b. Qua đề tài và nội dung ấy, nhà thơ trân trọng, biết ơn người bà tảo tần đã thay cha mẹ nuôi dạy cháu trong những năm chiến tranh; đồng thời suy ngẫm về những giá trị bền vững của gia đình, quê hương – nơi nuôi dưỡng tâm hồn mỗi người dù đi xa đến đâu.

c. Đặt mình vào vị trí nhà thơ, em thấy thú vị nhất là được trở về với những kỉ niệm ấm áp bên bà qua hình ảnh bếp lửa. Điều khó nhất là tìm ra một hình ảnh vừa bình dị vừa giàu ý nghĩa để gói được cả tình bà, tình quê và ý nghĩa của sự nhóm lửa, đồng thời giữ cho cảm xúc tự nhiên, không sa vào kể lể.

d. Nhan đề Bếp lửa là hình ảnh trung tâm, xuất hiện xuyên suốt bài thơ. Về nội dung, bếp lửa gắn với hình ảnh người bà, với kỉ niệm tuổi thơ và trở thành biểu tượng của tình yêu thương, niềm tin. Về nghệ thuật, hình ảnh ấy vừa thực vừa mang ý nghĩa biểu tượng, giúp bài thơ kết hợp nhuần nhuyễn giữa tự sự, miêu tả và biểu cảm.