Ôn tập học kì II Ngữ văn 8 Kết nối tri thức (trang 128–133)

Trong học kì II, em đã được học những loại, thể loại văn bản nào? Hãy tóm tắt đặc điểm của các loại, thể loại văn bản đó bằng một bảng tổng hợp hoặc sơ đồ phù hợp.

Trả lời:

Liệt kê các văn bản có cốt truyện đơn tuyến và văn bản có cốt truyện đa tuyến đã học trong Ngữ văn 8, tập hai. Nêu những điểm giống nhau và khác nhau giữa hai kiểu cốt truyện này (bảng gợi ý: Văn bản, Giống nhau, Khác nhau theo hai cột đơn tuyến – đa tuyến).

Trả lời:

Thơ tự do có những đặc điểm gì khác so với các thể thơ mà em đã được học: thơ lục bát, thơ bốn chữ, năm chữ, thơ thất ngôn bát cú và thất ngôn tứ tuyệt Đường luật? Hãy lập một bảng tổng hợp hoặc sơ đồ phù hợp để liệt kê các dấu hiệu đặc trưng giúp em nhận diện các thể thơ này.

Trả lời:

Kẻ bảng sau vào vở và điền thông tin phù hợp về những kiến thức tiếng Việt được củng cố và kiến thức tiếng Việt mới trong các bài ở học kì II. Nêu ví dụ minh hoạ cho từng nội dung kiến thức đã tóm tắt (STT – Bài học – Kiến thức được củng cố – Kiến thức mới).

Trả lời:

Nêu các kiểu bài viết, yêu cầu của từng kiểu bài và những đề tài mà em đã thực hành viết ở Ngữ văn 8, tập hai. Hãy lập một sơ đồ phù hợp để tóm tắt những nội dung đó.

Trả lời:

Sơ đồ nhánh (kiểu bài → yêu cầu → đề tài ví dụ):

• Phân tích một tác phẩm truyện (Bài 6, 8) → phân tích chủ đề và nét đặc sắc nghệ thuật có dẫn chứng → Lặng lẽ Sa Pa, Xe đêm.
• Tập làm một bài thơ tự do (Bài 7) → cảm xúc thật, hình ảnh riêng, dòng dài ngắn theo cảm xúc → thơ về mẹ, về quê.
• Đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tự do (Bài 7) → nêu tên bài, tác giả; cảm nghĩ có dẫn chứng → Đồng chí.
• Thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên (Bài 9) → nguyên nhân, cách diễn ra, tác động, thông tin chính xác → mưa đá, thủy triều.
• Văn bản kiến nghị (Bài 9) → đúng thể thức; nêu thực trạng, đề xuất khả thi, lời lẽ lịch sự → kiến nghị lắp vòi nước uống ở sân trường.
• Kết nối cộng đồng người đọc (Bài 10, chặng Thách thức thứ hai của dự án đọc sách) → chọn một trong hai việc: thuyết minh giới thiệu cuốn sách yêu thích (nhan đề, tác giả, thể loại, nội dung chính, điều đặc sắc) hoặc tự đặt nhan đề rồi sáng tác một bài thơ, truyện ngắn → giới thiệu cuốn Dế Mèn phiêu lưu kí cho các bạn lớp dưới.

Nêu những đề tài nói và nghe mà em đã thực hiện trong học kì II. Đề tài nào em có hứng thú và đã thực hiện thành công nhất? Vì sao?

Trả lời:

Bài 6: giới thiệu một cuốn sách (truyện). Bài 7: thảo luận một vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm đã học. Bài 8: trình bày ý kiến về văn học trong đời sống hiện nay. Bài 9: thảo luận về nề nếp sinh hoạt của bản thân. Bài 10: Ngày hội với sách.

Tham khảo: em làm tốt nhất buổi thảo luận Bài 9, vì chuyện ngủ muộn, dùng điện thoại quá giờ là việc của chính mình; em mang thời gian biểu một tuần làm bằng chứng nên các bạn góp ý rất cụ thể.

Câu chuyện được kể trong đoạn trích bao gồm những tuyến truyện nào?
A. Tuyến truyện về “tôi” và Tường trong cuộc sống gia đình (làm việc nhà, học hành, đọc sách).
B. Tuyến truyện về “tôi” và Tường kết hợp với tuyến truyện về chàng thư sinh, cóc tía, người bạn xấu.
C. Tuyến truyện về “tôi” và Tường kết hợp và lồng ghép với tuyến truyện về chàng thư sinh, cóc tía, người bạn xấu, nàng công chúa.
D. Tuyến truyện về “tôi” và Tường kết hợp và lồng ghép với tuyến truyện về chàng thư sinh, cóc tía, người bạn xấu.

Trả lời:

Chọn C. Chuyện Cóc tía được lồng vào giữa chuyện hai anh em (không chỉ đặt cạnh), nên B sai. D thiếu nàng công chúa, trong khi việc cứu công chúa là sự việc then chốt dẫn tới kết cục chàng thư sinh thành phò mã.

Những yếu tố nào giúp em xác định được tuyến truyện trong đoạn trích?
A. Nhân vật và thời gian   B. Nhân vật và không gian   C. Nhân vật và sự việc chính   D. Nhân vật và đối thoại

Trả lời:

Chọn C. Mỗi tuyến là chuỗi sự việc gắn với một nhóm nhân vật: hai anh em ở nhà; chàng thư sinh mất ngọc, cứu công chúa.

Chuyện Cóc tía mà Tường đọc cho “tôi” nghe có tính chất của loại truyện nào?
A. Truyện truyền thuyết   B. Truyện cười   C. Truyện cổ tích   D. Truyện ngụ ngôn

Trả lời:

Chọn C. Chàng trai nghèo hiền lành, con vật kì lạ giúp đỡ, vật thần, kết thúc có hậu.

Câu “Để cho anh Hai học bài!” thuộc kiểu câu nào?
A. Câu hỏi   B. Câu kể   C. Câu cảm   D. Câu khiến

Trả lời:

Chọn D. Người mẹ bảo Tường nhận việc thay anh, tức là yêu cầu người nghe hành động.

Xác định loại thành phần biệt lập (in đậm) trong câu sau: “Tâu bệ hạ, trước hết xin bệ hạ hãy cho bắt giam tên này lại” (phần in đậm: Tâu bệ hạ).
A. Thành phần cảm thán   B. Thành phần tình thái   C. Thành phần gọi – đáp   D. Thành phần chêm xen

Trả lời:

Chọn C. Tâu bệ hạ dùng để gọi, mở lời với nhà vua; bỏ đi nòng cốt câu không đổi.

Dòng nào sau đây chỉ bao gồm những từ Hán Việt được sử dụng trong văn bản?
A. thư sinh, giáo khoa, tài sản, nhường nhịn
B. thư sinh, giáo khoa, tài sản, ngự y
C. thư sinh, giáo khoa, tài sản, ngân nga
D. thư sinh, giáo khoa, tài sản, giáo sư

Trả lời:

Chọn B. Nhường nhịn, ngân nga là từ thuần Việt; giáo sư không có trong đoạn trích; ngự y (thầy thuốc của vua) có mặt khi công chúa lâm bệnh.

1. Đọc – trả lời câu hỏi

Câu chuyện được kể trong đoạn trích có cốt truyện đơn tuyến hay đa tuyến? Vì sao?

Trả lời:

Đa tuyến. Có hai mạch sự việc: chuyện hai anh em trong nhà và chuyện Cóc tía do Tường kể. Hai mạch lồng vào nhau, nối bằng những lời bình trong ngoặc đơn của “tôi”, nên người đọc vừa theo dõi chuyện cổ tích vừa thấy thái độ của người anh.

Qua lời kể của nhân vật “tôi”, em nhận thấy Tường có những đức tính gì đáng quý? Hãy nêu các chi tiết cho thấy rõ những đức tính đó của nhân vật Tường.

Trả lời:

• Nhường nhịn, thương anh: nhận mọi việc trong nhà, nặng cũng như nhẹ (mượn thúng, xin rơm, xách nước), vì tin anh Hai cần thời gian học.
• Chăm chỉ, vui vẻ: làm bao nhiêu việc mà không một lời than.
• Mê sách, sẵn lòng chia sẻ: học ì ạch nhưng đọc nhiều, thuộc lòng đoạn mình thích, tối nào cũng kể chuyện cho anh dù anh ngủ quên giữa chừng.

Theo em, điều gì ở câu chuyện Cóc tía khiến Tường đặc biệt yêu thích? Việc Tường yêu thích câu chuyện này gợi cho em những suy nghĩ gì về nhân vật?

Trả lời:

Tường thích nhất đoạn con cóc tía đớp muỗi cho chàng thư sinh học khuya, tức là thích tình bạn lặng lẽ giữa người nghèo và một con vật xấu xí, cùng cái kết người thật thà được đền đáp. Điều đó cho thấy Tường giàu lòng thương, tin vào điều tốt. Ở nhà, Tường cũng như con cóc tía, âm thầm làm việc để anh yên tâm học; có lẽ cậu thấy mình trong câu chuyện mà không cần nói ra.

Nêu những chi tiết cho thấy cách hiểu và đánh giá của nhân vật “tôi” về câu chuyện Cóc tía. Cách hiểu và đánh giá đó của nhân vật “tôi” gợi cho em suy nghĩ gì?

Trả lời:

• Ngay từ đầu, “tôi” thấy chuyện ấy dở tệ.
• Lời bình trong ngoặc đơn giễu chàng thư sinh: hẳn chàng chỉ đọc sách để thi đỗ, khác hẳn kiểu đọc truyện của Tường.
• Đến cái kết, “tôi” nói giọng chán ngán như đã đoán trước (phò mã, trạng nguyên, tể tướng nối nhau), rồi chốt rằng mình không hiểu vì sao em mê một chuyện mà anh thấy dở.

Suy nghĩ: “tôi” nhìn truyện cổ tích bằng con mắt thực dụng, chỉ thấy cốt truyện quen mà không thấy cái tình bên trong; cùng một văn bản, mỗi người đọc tiếp nhận một khác. Trớ trêu là chính “tôi” đang được em nhường nhịn như chàng thư sinh được cóc giúp mà không nhận ra.

Em yêu thích nhân vật nào trong câu chuyện của đoạn trích này? Vì sao?

Trả lời:

Em thích Tường: cậu không giỏi ở trường nhưng giỏi những việc không có điểm số, biết nhường, biết làm, biết say mê một trang sách và chia sẻ niềm say mê ấy.

2. Viết

Đoạn trích thuộc thể thơ nào?
A. Thơ năm chữ   B. Thơ thất ngôn bát cú   C. Thơ tự do   D. Thơ lục bát

Trả lời:

Chọn C. Dòng ngắn nhất ba tiếng, dài nhất hơn mười tiếng; các khổ không đều số dòng.

Những yếu tố nào giúp em nhận diện thể thơ của đoạn trích?
A. Vần thơ, nhịp và số tiếng trong dòng thơ
B. Số tiếng trong dòng thơ và số dòng trong mỗi khổ thơ
C. Số tiếng trong dòng thơ, số dòng trong khổ thơ, vần, nhịp
D. Dòng thơ, khổ thơ, vần và nhịp của bài thơ

Trả lời:

Chọn B. Tri thức ngữ văn Bài 7 định nghĩa thơ tự do bằng việc không quy định số tiếng mỗi dòng, số dòng mỗi khổ; vần, nhịp có thể có hoặc không nên không phải dấu hiệu quyết định.

Hình ảnh so sánh ở dòng thơ “Bóng đen sẫm như gốc cây khô cháy” làm nổi bật đặc điểm của đối tượng nào?
A. Những hòn đảo giữa biển   B. Những người lính trên đảo   C. Những hòn đá trên đảo   D. Những cái cây trên đảo

Trả lời:

Chọn B. Dòng thơ nói tiếp về “chúng tôi” đang ngồi trên đảo: dáng người lính sạm đen vì nắng gió được ví với gốc cây cháy khô.

Câu nào sau đây khái quát đúng nội dung chính của đoạn trích?
A. Sự khắc nghiệt, dữ dằn của thiên nhiên nơi biển đảo xa xôi.
B. Sức mạnh tinh thần của người lính khi đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt.
C. Tâm tình của những người lính ngày đêm canh giữ biển đảo quê hương.
D. Sự sinh tồn kì diệu của con người giữa điều kiện sống gian nan.

Trả lời:

Chọn B. Đoạn thơ đi từ cảnh thiếu mưa qua niềm ao ước đến lời khẳng định người lính vẫn trụ vững như đá. A chỉ nói thiên nhiên; C quá rộng, không nêu thử thách; D bỏ mất hình ảnh người lính.

Dòng nào sau đây chỉ bao gồm các từ láy tượng hình đã được sử dụng trong đoạn trích?
A. đăm đăm, thăm thẳm, tốt tươi   B. đăm đăm, thăm thẳm, héo quắt
C. đăm đăm, thăm thẳm, linh đình   D. đăm đăm, thăm thẳm, thấp thoáng

Trả lời:

Chọn D. Thấp thoáng gợi hình ánh chớp lúc ẩn lúc hiện nơi chân trời. Tốt tươi, héo quắt là từ ghép; linh đình là từ láy nhưng nói quy mô bữa tiệc, ít gợi hình dáng cụ thể như ba từ kia.

Xác định biện pháp tu từ được sử dụng trong câu thơ “Những màu mây sẽ thôi không héo quắt”.
A. Nhân hoá   B. Nói giảm nói tránh   C. Ẩn dụ   D. So sánh

Trả lời:

Chọn C. Mây khô không mang mưa được gọi bằng nét của cây cỏ chết khát (héo quắt), dựa trên sự giống nhau: đó là ẩn dụ.

1. Đọc – trả lời câu hỏi

Theo em, “chúng tôi” trong đoạn thơ là ai?

Trả lời:

Những người lính hải quân giữ đảo Sinh Tồn (quần đảo Trường Sa), trong đó có chính người viết; đại từ số nhiều biến nỗi mong mưa thành nỗi niềm chung của cả đơn vị.

“Chúng tôi”, cơn mưa và đảo Sinh Tồn là những hình ảnh xuyên suốt mạch cảm xúc của đoạn thơ. Mạch cảm xúc đó được thể hiện như thế nào trong các khổ thơ?

Trả lời:

• Khổ 1 – ngóng đợi: những người lính ngồi bất động, mắt đăm đăm nhìn về nơi mưa đang rơi ngoài khơi xa, chỉ thấy ánh chớp thấp thoáng.
• Khổ 2 – ao ước: mở bằng tiếng kêu “Ôi ước gì được thấy mưa rơi”, rồi là chuỗi tưởng tượng khi mưa đến (đá san hô nảy cỏ, đảo hóa đất liền, tiệc nước ngọt), giọng hóm hỉnh, trẻ trung.
• Khổ 3 – khẳng định: trở về thực tại, “Dẫu chẳng có mưa, chúng tôi vẫn sinh tồn trên mặt đảo”; tình yêu đảo và niềm tự hào thay cho nỗi mong.

Trong đoạn thơ, “đợi mưa” và “đảo Sinh Tồn” đều là những hình ảnh thực nhưng gợi liên tưởng đến những ý nghĩa rộng hơn. Theo em, đó có thể là những ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Đợi mưa: chờ thứ thiết yếu nhất cho sự sống; rộng hơn là niềm hi vọng, sức chịu đựng trong thiếu thốn.
• Đảo Sinh Tồn: tên đảo có thật, nhưng hai chữ sinh tồn còn gợi sức bám trụ của người lính và của chủ quyền đất nước giữa biển khơi.

Em cảm nhận thế nào về hình ảnh người lính trong những dòng thơ: “Chúng tôi như hòn đá ngàn năm, đập trong trái tim người/ Như đá vững bền, như đá tốt tươi…”?

Trả lời:

Người lính tự ví mình với đá, thứ có sẵn nhất trên đảo san hô, bền bỉ qua nắng gió. Nhưng đá ở đây có tim, biết đập, còn “tốt tươi” như cây cỏ. Phép so sánh vừa nói sự cứng cỏi, vừa giữ phần sống động, ấm áp của con người: những người lính trẻ thiếu nước ngọt mà vẫn vững vàng, lạc quan.

Giải thích nghĩa của các yếu tố Hán Việt trong từ sinh tồn. Tìm thêm 3 từ có các yếu tố Hán Việt cùng nghĩa với sinh hoặc tồn.

Trả lời:

Sinh: sống; tồn: còn, giữ lại được. Sinh tồn: sống còn, duy trì được sự sống. Từ có sinh (sống): sinh vật, sinh mệnh, sinh hoạt. Từ có tồn (còn): tồn tại, bảo tồn, tồn vong.

2. Viết