Thơ Y Phương mang hơi thở núi rừng Cao Bằng và tâm hồn người Tày: mộc mạc, giàu hình ảnh, nói điều lớn bằng lời rất giản dị. “Nói với con”, “Con là…” hay trang tản văn về hạt dẻ Trùng Khánh đã đưa tên ông vào sách giáo khoa của nhiều thế hệ. Hãy cùng Văn VN điểm qua cuộc đời và những tác phẩm tiêu biểu của nhà thơ.
Đôi nét về nhà thơ Y Phương
- Tên thật: Hứa Vĩnh Sước; bút danh Y Phương.
- Dân tộc: Tày.
- Năm sinh – mất: 24/12/1948 – 9/2/2022 (mất tại Hà Nội).
- Quê quán: làng Hiếu Lễ, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.
- Sự nghiệp: lính đặc công (1968 – 1981); Phó Giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin Cao Bằng (từ 1991); Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Cao Bằng (1993 – 2008); ủy viên Ban Chấp hành, Trưởng ban Kiểm tra Hội Nhà văn Việt Nam khóa VI.
- Giải thưởng: Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2007); giải A Hội Nhà văn Việt Nam (1987) cho tập Tiếng hát tháng Giêng; giải A cuộc thi thơ Tạp chí Văn nghệ Quân đội (1984) cùng nhiều giải thưởng khác.
Theo Wikipedia tiếng Việt, Y Phương sinh trong một gia đình người Tày; cha ông là một thầy tào chữa bệnh. Thuở nhỏ ông học chữ và các bài cúng từ cha, đến chín tuổi mới đi học trường cấp một ở thị trấn Trùng Khánh và tập nói tiếng Kinh. Chưa học hết cấp III, ông xung phong đi bộ đội năm 1968, trở thành lính đặc công. Những bài thơ đầu tiên được in báo năm 1973 là “Bếp nhà trời” và “Dáng một con sông”.
Sau chiến tranh, ông học Trường Điện ảnh Việt Nam, rồi học khóa II Trường Viết văn Nguyễn Du (1982 – 1986) và về công tác ở Cao Bằng. Ông gắn bó với quê hương miền núi suốt đời cầm bút, xem văn chương là “một việc làm trả ơn những người sinh thành và nuôi dưỡng mình”. Ông cũng từng tâm niệm: “Cuộc đời tôi sống và viết như tờ giấy này, có thể nhàu nát và rách nhưng không mất lề”. Y Phương qua đời ngày 9/2/2022 tại nhà riêng ở Hà Nội.
Xem tiểu sử tác giả Y Phương – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Y Phương có những tác phẩm nào?
Y Phương viết thơ, trường ca, kịch và tản văn; nhiều tập thơ in song ngữ Tày – Việt. Danh mục dưới đây theo Wikipedia tiếng Việt:
Thơ và trường ca
- Tiếng hát tháng Giêng (1986)
- Lửa hồng một góc (1987)
- Lời chúc (1991)
- Người núi Hoa (1992)
- Đàn then (1996)
- Thơ Y Phương (2002)
- Thất tàng lồm / Ngược gió (song ngữ, 2006)
- Vũ khúc Tày (song ngữ, 2015)
- Hoa quả chuông / Bjooc ăn lình (song ngữ)
- Trường ca: Chín tháng; Đò trăng
Kịch, tản văn
- Người của núi (kịch, 1982)
- Tháng Giêng – tháng Giêng một vòng dao quắm (tản văn, 2009)
- Kungfu người Co Xàu (tản văn, 2010)
Trường ca Chín tháng được giải B của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam và giải B của Bộ Quốc phòng (2001); tập tản văn Kungfu người Co Xàu được giải thưởng của Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (2011).
Những tác phẩm tiêu biểu của Y Phương
Tác phẩm của Y Phương còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền (ông mất năm 2022), vì vậy Văn VN chỉ trích một vài câu kèm lời bình; toàn văn và bài soạn có tại các đường dẫn trong từng mục.
1/ Nói với con (1980)
Bài thơ ra đời năm 1980, khi vợ chồng nhà thơ có con gái đầu lòng (sinh giữa năm 1979) và đất nước vừa ra khỏi chiến tranh, đời sống vô cùng khó khăn. Trả lời báo Thể thao & Văn hóa, Y Phương kể ông muốn nói rằng “chúng ta phải vượt qua sự ngặt nghèo, đói khổ bằng văn hóa”. Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh đứa con chập chững trong vòng tay cha mẹ:
Chân phải bước tới cha
Chân trái bước tới mẹ
Một bước chạm tiếng nói
Hai bước tới tiếng cười
Từ mái ấm gia đình, người cha mở rộng ra cộng đồng “người đồng mình”: những con người “thô sơ da thịt” mà không hề nhỏ bé, sống trên đá không chê đá gập ghềnh, sống trong thung không chê thung nghèo đói. Lối nói giàu hình ảnh, cụ thể mà khái quát, rất đặc trưng cho tư duy người miền núi, khiến lời dặn con vừa gần gũi vừa sâu sắc: hãy sống nghĩa tình, bền bỉ và tự hào về cội nguồn.
Tìm hiểu thêm trên Văn VN: Soạn bài Nói với con – Kết nối tri thức lớp 7, Nói với con – tác giả, tác phẩm, Phân tích bài thơ Nói với con, Mở bài Nói với con.
2/ Con là… (trong tập Đàn then, 1996)
Cũng viết về tình cha con, “Con là…” là bài thơ tự do ngắn, dựng trên điệp cấu trúc “Con là…”. Với người cha, con là nỗi buồn dù “to bằng trời” cũng được con lấp đầy, là niềm vui dù “nhỏ bằng hạt vừng” mà không bao giờ hết, và là “sợi dây hạnh phúc” mảnh mai buộc đời cha với mẹ.
Nghệ thuật đối lập to – nhỏ, buồn – vui cùng những so sánh lấy từ đời sống thường ngày (bầu trời, hạt vừng, sợi tóc) cho thấy cách nghĩ rất cụ thể của nhà thơ miền núi. Bài thơ ngắn mà trọn vẹn, nói được vị trí thiêng liêng của đứa con trong một gia đình. Xem Soạn bài Con là… – Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo và Con là… – tác giả, tác phẩm.
3/ Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát
Đây không phải thơ mà là một bài tản văn, trích từ tập Tháng Giêng – tháng Giêng một vòng dao quắm (2009). Y Phương viết về hạt dẻ, đặc sản của quê hương Trùng Khánh: giới thiệu hạt dẻ, bày tỏ tình yêu với rừng dẻ, và lý giải vì sao hạt dẻ nơi đây thơm ngon, bởi nó được chăm bằng bàn tay của những con người chân chất, thật thà. Một đoạn trích của bài được đưa vào sách Tiếng Việt 4 với nhan đề “Nghe hạt dẻ hát”:
Ve ran như thác réo. Rừng dẻ khe khẽ hát…
Giọng văn vừa tự hào vừa hóm hỉnh, nhiều câu ngắn giàu nhạc điệu, cho thấy Y Phương viết văn xuôi cũng mang chất thơ. Đây là văn bản đọc trong Ngữ văn 7 bộ Chân trời sáng tạo.
Xem thêm: Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát – tác giả, tác phẩm, Soạn bài Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát, Bài 4: Nghe hạt dẻ hát – Tiếng Việt lớp 4 Chân trời sáng tạo.
4/ Tiếng hát tháng Giêng (1986)
Tập thơ được giải A của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1987, đánh dấu vị trí của Y Phương trong thơ ca sau 1975. Cùng với “Nói với con”, tập thơ cho thấy một giọng thơ dân tộc thiểu số không chỉ tả cảnh, kể phong tục mà đi sâu vào suy nghĩ, cách cảm của người miền núi.
5/ Trường ca Chín tháng
Chín tháng là trường ca nổi bật của Y Phương, được giải B của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam và giải B của Bộ Quốc phòng năm 2001. Việc tác phẩm được cả hai giải thưởng cho thấy sức viết của Y Phương ở thể loại dài hơi, bên cạnh những bài thơ ngắn quen thuộc.
6/ Tản văn: Tháng Giêng – tháng Giêng một vòng dao quắm và Kungfu người Co Xàu
Những năm cuối đời, Y Phương viết nhiều tản văn về quê hương Cao Bằng, phong tục người Tày và những con người miền núi. Tháng Giêng – tháng Giêng một vòng dao quắm (2009) được Hội Nhà văn Việt Nam tặng bằng khen năm 2010; Kungfu người Co Xàu (2010) được giải thưởng của Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2011. Văn xuôi của ông giữ nguyên lối nói ví von, dí dỏm của người vùng cao.
Tác phẩm của Y Phương trong sách giáo khoa
| Tác phẩm | Lớp – bộ sách | Vị trí trong sách |
|---|---|---|
| Con là… | Ngữ văn 6 – Chân trời sáng tạo | Tập 2, bài 7 “Gia đình yêu thương”, đọc mở rộng theo thể loại |
| Nói với con | Ngữ văn 7 – Kết nối tri thức | Tập 2, bài 8 “Trải nghiệm để trưởng thành”, văn bản đọc |
| Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát | Ngữ văn 7 – Chân trời sáng tạo | Tập 1, bài 4 “Quà tặng của thiên nhiên”, văn bản đọc |
| Nói với con | Ngữ văn 9 – Cánh diều | Tập 2, bài 7 “Thơ tám chữ và thơ tự do”, tự đánh giá |
| Nghe hạt dẻ hát (trích) | Tiếng Việt 4 – Chân trời sáng tạo | Tập 2, bài 4 |
Trước chương trình mới, “Nói với con” từng là bài thơ quen thuộc trong sách Ngữ văn 9, nên nhiều thế hệ học sinh đã thuộc những câu “Chân phải bước tới cha…”. Hiện nay, tác phẩm của ông có mặt ở cả ba bộ sách Ngữ văn và sách Tiếng Việt tiểu học.
Phong cách thơ Y Phương
- Tư duy hình ảnh của người miền núi: ông diễn đạt những điều trừu tượng (cội nguồn, bản lĩnh, tình yêu) bằng hình ảnh cụ thể như bước chân, hòn đá, hạt vừng, sợi tóc.
- Đậm bản sắc Tày: cách nói ví von của đồng bào đi thẳng vào thơ; nhiều tập in song ngữ Tày – Việt.
- Chủ đề gia đình và cội nguồn: tình cha con, người đồng mình, quê hương Trùng Khánh là mạch cảm hứng xuyên suốt.
- Giản dị mà giàu chiêm nghiệm: thơ ít trau chuốt bề ngoài nhưng chứa triết lý sống sau nhiều trải nghiệm.
Có thể thấy, Y Phương đã đưa tiếng nói của người Tày vào dòng chảy chung của thơ Việt Nam hiện đại mà không đánh mất bản sắc. Ông từng nói: “Những gì mình làm được đấy là của ông bà cả thôi”, một lời khiêm tốn nhưng cũng là tuyên ngôn về cội nguồn trong thơ ông.
Lời kết
Thơ Y Phương là lời người cha miền núi nói với con, là tiếng hát tháng Giêng và mùi hạt dẻ Trùng Khánh. Đọc Y Phương, người đọc hiểu hơn vẻ đẹp tâm hồn đồng bào vùng cao và thêm yêu những giá trị giản dị làm nên cội nguồn mỗi người.
Xem thêm: Thơ Nguyễn Duy | Thơ Thanh Thảo | Tác phẩm Hữu Thỉnh
Xem thêm: thơ Vũ Quần Phương, thơ Tế Hanh, thơ Thanh Hải.