Tương truyền, bên một con suối ở quê nhà, có ông đồ nghèo hay bày ấm trà bên đường, mời khách qua lại ngồi uống rồi xin họ kể một chuyện lạ. Người ấy là Bồ Tùng Linh. Bồ Tùng Linh (蒲松齡, 1640 – 1715), tự Lưu Tiên, hiệu Liễu Tuyền cư sĩ, là nhà văn Trung Quốc đời Thanh, tác giả tập truyện Liêu trai chí dị gồm gần năm trăm truyện về ma, hồ ly, thần tiên viết bằng văn ngôn. Cả đời ông đi thi không đỗ, sống bằng nghề dạy học. Truyện Dế chọi của ông có trong sách Ngữ văn 9 của cả ba bộ sách.
Thần đồng đất Truy Xuyên
| Tên | Bồ Tùng Linh (蒲松齡, Pu Songling) |
| Tự, hiệu | Tự Lưu Tiên (留仙), Kiếm Thần (劍臣); hiệu Liễu Tuyền cư sĩ (柳泉居士); người đời gọi Liêu Trai tiên sinh |
| Năm sinh – năm mất | 1640 – 1715 (Wikipedia quy đổi là 5/6/1640 – 25/2/1715) |
| Quê quán | Huyện Truy Xuyên, phủ Tế Nam, tỉnh Sơn Đông; nay là quận Truy Xuyên, thành phố Truy Bác |
| Thể loại | Truyện truyền kỳ, chí quái bằng văn ngôn; thơ, từ, văn, lý khúc (bài hát dân gian) |
| Tác phẩm tiêu biểu | Liêu trai chí dị; Liêu trai thi tập; Liêu trai lý khúc; Nông tang kinh |
| Khoa cử | Đỗ tú tài khoảng năm 18 – 19 tuổi; về già mới được bổ cống sinh |
| Trong SGK hiện hành | Dế chọi (Ngữ văn 9: Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo, Cánh diều) |
Bồ Tùng Linh sinh vào lúc nhà Minh sụp đổ và quân Thanh tràn vào Trung Nguyên, một thời loạn lạc. Họ Bồ là dòng họ có tiếng ở Truy Xuyên; cha ông, Bồ Bàn, vốn theo nghiệp nho nhưng thi mãi không đỗ nên bỏ sang buôn bán, có lúc khá giả. Đến khi Tùng Linh ra đời thì gia cảnh đã sa sút.
Cậu học giỏi sớm. Năm 19 tuổi (tính theo tuổi mụ; Wikipedia tiếng Anh và tiếng Việt ghi 18), cậu dự kỳ thi đồng tử thí và đỗ đầu cả ba vòng: huyện, phủ, đạo. Học chính Sơn Đông khi ấy là nhà thơ Thi Nhuận Chương khen ngợi bài văn của cậu, và chàng tú tài trẻ nổi tiếng khắp vùng. Ai cũng tin cậu sẽ sớm đỗ cử nhân, tiến sĩ.
Năm mươi năm lều chõng không đỗ
Nhưng vinh quang năm 19 tuổi cũng là thành công khoa cử cuối cùng. Kỳ thi hương ba năm một lần, và lần nào ông cũng trượt. Ông thi đi thi lại suốt mấy chục năm. Năm 46 tuổi ông được bổ lẫm sinh, tức học trò được nhà nước cấp lương ăn. Phải đến khoảng năm 71 tuổi (Wikipedia tiếng Trung ghi 72 tuổi, có lẽ tính tuổi mụ), ông mới được bổ làm cống sinh. Theo Wikipedia tiếng Anh, danh hiệu ấy được trao vì tài văn chương chứ không phải nhờ đỗ đạt.
Những lần hỏng thi để lại dấu vết đậm trong Liêu trai chí dị. Cổng trường thi, quan chấm thi dốt nát và tham lam, những thư sinh tài hoa mà lận đận, những ông quan mua quan bán tước xuất hiện dày đặc. Trang Văn hóa Trung Hoa (chiculture.org.hk) xếp sự giả dối của chế độ khoa cử vào một trong những chủ đề lớn của cả tập truyện.
Bốn mươi năm làm thầy đồ
Không đỗ đạt thì phải kiếm sống. Khoảng năm 1670 – 1671, ông xuống huyện Bảo Ứng (Giang Tô) làm mạc khách, tức người giúp việc giấy tờ, cho một người đồng hương là Tôn Huệ, được chừng một năm thì về. Đó là lần duy nhất ông dính đến việc quan, và là chuyến đi xa đáng kể nhất đời ông, đến tận vùng Dương Châu sầm uất. Theo Wikipedia tiếng Trung, những gì ông nghe thấy ở phương Nam cũng thành chất liệu cho truyện.
Năm 1679, ông về làm thầy dạy học cho nhà họ Tất, một gia đình quan lại trong vùng, và ở lại đó gần ba mươi năm, đến năm 1709 mới thôi dạy về nhà. Tính chung, ông làm thầy đồ gần bốn mươi năm. Chủ nhà Tất Tế Hữu, người từng làm quan thứ sử, trọng đãi ông thầy đồ họ Bồ. Khi Tất Tế Hữu mất năm 1693, ông làm tám bài thơ khóc bạn. Sáu năm sau khi thôi dạy, ông mất ở quê, năm 1715, ngoài bảy mươi tuổi, được chôn cùng vợ ở khu mộ họ Bồ phía đông làng Bồ Gia Trang.
Ấm trà bên suối Liễu Tuyền: giai thoại và nghi vấn
Câu chuyện mở đầu bài này là giai thoại nổi tiếng nhất về ông. Theo trang The World of Chinese, tương truyền ông hay đun nước suối Liễu Tuyền pha trà mời người qua đường và ghi lại những chuyện dân gian họ kể; hiệu Liễu Tuyền cư sĩ cũng từ đó mà ra. Wikipedia tiếng Trung dẫn sách Tam tá lư bút đàm của Trâu Thao kể ông bày trà thuốc bên đường, gặp ai cũng cố bắt chuyện, nghe được chuyện gì thì về tô điểm lại; lại có thuyết nói ai kể cho ông một chuyện ma thì được một bát cháo đậu xanh.
Chi tiết đổi cháo lấy chuyện bị chính Lỗ Tấn tỏ ý ngờ vực, theo Wikipedia tiếng Trung; một gia đình nghèo như nhà họ Bồ khó có điều kiện thết đãi như vậy. Giai thoại có thể không đúng từng chữ, nhưng nó nói đúng một điều: Liêu trai chí dị lấy rất nhiều từ kho truyện kể truyền miệng của người dân, kết hợp với điển tích sách vở và con mắt quan sát xã hội của một ông đồ nghèo. Bạn có thể đọc thêm về Lỗ Tấn, người viết bộ Trung Quốc tiểu thuyết sử lược và đánh giá rất cao tập truyện này.
Liêu trai chí dị: tên sách, số truyện và số phận bản thảo
“Liêu trai” là tên thư phòng của ông; chữ “liêu” có nghĩa là tạm bợ, sơ sài, nên “Liêu trai” là cái phòng đọc sách tạm bợ. “Chí dị” là ghi chép chuyện lạ. Ông bắt đầu thu thập tư liệu từ khoảng năm 20 tuổi, đến khoảng 40 tuổi thì tập truyện thành hình, nhưng vẫn thêm, sửa đến tận cuối đời. Số truyện được tính khác nhau tùy bản: Wikipedia tiếng Trung ghi hơn 490 truyện, Wikipedia tiếng Anh ghi gần 500, các tài liệu tiếng Việt thường nêu 431 truyện chính và 17 truyện phụ.
Lúc ông còn sống, sách chưa từng được in, chỉ có bản chép tay truyền trong bạn bè. Nhà thơ lớn đương thời Vương Sĩ Trinh rất mến tập truyện, đề thơ tặng. Có giai thoại kể người ta từng trả giá rất cao để mua bản thảo nhưng ông không bán: Wikipedia tiếng Trung nói đó là Vương Sĩ Trinh với năm trăm lạng vàng, Wikipedia tiếng Anh nói là viên bố chính sứ Sơn Đông Dụ Thành Long với một nghìn lạng, khoảng năm 1693.
Số phận bản thảo gốc cũng ly kỳ như một truyện Liêu trai. Con cháu họ Bồ giữ gìn qua nhiều đời, rồi một nửa bị thất lạc trong hoàn cảnh đến nay chưa rõ. Năm 1950, gia đình hiến tặng phần còn lại, bốn quyển với khoảng 237 truyện, cho Thư viện tỉnh Liêu Ninh; Wikipedia tiếng Trung gọi đây là bản thảo duy nhất còn lại của một tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc. Bản in sớm nhất còn lưu giữ được khắc năm 1766 ở Hàng Châu, tức hơn năm mươi năm sau khi tác giả qua đời (Wikipedia tiếng Anh ở trang về Bồ Tùng Linh lại ghi năm 1740). Năm 1880, nhà Hán học Anh Herbert Giles dịch một tuyển tập sang tiếng Anh; ở Nhật Bản, năm 1919 có bản dịch trọn bộ.
Ma, hồ ly và ngòi bút châm biếm
Ma trong Liêu trai ít khi để dọa người. Nhiều nàng hồ ly, nữ quỷ như Niếp Tiểu Thiến, Anh Ninh, Liên Hương có tình nghĩa hơn cả con người; ranh giới giữa cõi âm và cõi dương mỏng đến mức nhân vật đi qua lại tự nhiên như bước qua bậc cửa. Đằng sau những chuyện kỳ ảo ấy là một xã hội rất thật: quan lại tham tàn, nha dịch ức hiếp, chốn khoa trường thối nát, người dân thấp cổ bé họng. Truyện Tịch Phương Bình kể người con xuống tận âm phủ kêu oan cho cha và phát hiện quan âm phủ cũng ăn hối lộ như quan dương thế.
Lời khen hay được nhắc nhất là câu đối Quách Mạt Nhược đề ở nhà cũ của Bồ Tùng Linh:
写鬼写妖高人一等，刺贪刺虐入骨三分
Tạm dịch nghĩa: viết chuyện ma chuyện yêu thì hơn người một bậc, châm kẻ tham kẻ ác thì thấu xương ba phân. Văn chương của ông viết bằng văn ngôn cô đọng, nối tiếp truyền thống truyện truyền kỳ đời Đường, Tống. Tập truyện mở ra trào lưu viết truyện kỳ ảo ở Trung Quốc thế kỷ XVIII – XIX, lan sang Nhật Bản, và có họ hàng gần với Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ ở Việt Nam, dù hai tác giả không cùng thời. Theo Wikipedia tiếng Trung, Liêu trai đã được chuyển thể thành kịch, phim điện ảnh, phim truyền hình hơn 150 lần.
Dế chọi (Xúc chức) trong sách giáo khoa Ngữ văn 9
Dế chọi, nguyên tác chữ Hán là Xúc chức (促織, tức con dế), lấy bối cảnh đời Tuyên Đức nhà Minh, khi trong cung chuộng trò chọi dế và bắt dân gian dâng nộp. Người đọc sách hiền lành tên Thành bị bắt đi lo việc nộp dế, cả nhà khốn đốn vì một con côn trùng; chi tiết đứa con hóa thành con dế nhỏ chọi giỏi là đoạn kỳ ảo đau đớn nhất truyện. Đằng sau trò chơi của vua là cả một bộ máy quan lại đè nặng lên vai người dân. Ở Trung Quốc, truyện này cũng được chọn vào sách giáo khoa ngữ văn bậc trung học phổ thông.
| Bộ sách | Vị trí | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 1 (Thế giới kì ảo), văn bản đọc chính | Tác giả – tác phẩm Dế chọi |
| Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 4 (Con người trong thế giới kì ảo), đọc mở rộng | Tóm tắt, soạn bài Dế chọi |
| Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 | Bài 6 (Truyện truyền kì và truyện trinh thám), thực hành đọc hiểu | Phân tích Dế chọi |
Văn bản trong sách Kết nối tri thức dùng bản dịch của Cao Tự Thanh, bản dịch còn được bảo hộ, nên em nên đọc toàn văn trong SGK. Đặt Dế chọi cạnh Chuyện người con gái Nam Xương sẽ thấy cách hai nhà văn dùng yếu tố kỳ ảo: một bên để nói nỗi oan của người phụ nữ, một bên để vạch ra cái giá con người phải trả cho thú vui của kẻ cầm quyền.