Ấm ức là trạng thái tức tối trong bụng nhưng phải ghìm xuống, không thốt ra được, hoặc mới nói được một nửa. Cảm giác ấy hay đến khi bị trách oan, bị đối xử chưa công bằng mà không tiện cãi. Ấm ức trong lòng vì thế thường kéo dài hơn một cơn giận bộc phát, vì nó chưa tìm được lối ra.
| Nghĩa ngắn | Cơn tức bị ghìm lại, không thành lời |
| Loại từ | Động từ, cũng dùng như tính từ: “thấy ấm ức”, “nỗi ấm ức” |
| Cấu tạo | Thường được xếp vào từ láy; dạng láy tư: ấm a ấm ức |
| Gần nghĩa | Ậm ực, hậm hực, tấm tức, uất ức (mạnh hơn) |
Ấm ức là gì?
Hình dung một em bé bị mẹ mắng vì làm vỡ cái cốc mà thật ra là con mèo làm đổ. Em không khóc thành tiếng, cũng không cãi, chỉ mím môi, mắt đỏ hoe, ăn cơm cúi gằm. Đó là dáng vẻ của người đang ấm ức. Mục từ trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học nói đúng hai vế: có cơn tức, và cơn tức ấy bị ghìm lại, chưa thoát được thành lời.
Vế sau mới là chỗ làm nên chữ này. Người đang tức mà quát tháo ầm ĩ thì không gọi là ấm ức. Ấm ức luôn đi kèm một sự kìm lại: vì người kia là bề trên, vì nói ra sợ to chuyện, hoặc đơn giản là chưa biết nói sao cho người ta hiểu.
Về cấu tạo, sách tra cứu từ láy xếp ấm ức vào nhóm từ láy, hai tiếng cùng khuyết phụ âm đầu. Khi muốn nhấn cảm giác dai dẳng, người ta kéo thành ấm a ấm ức. Tiếng “ức” đứng riêng cũng có trong khẩu ngữ (“ức quá đi mất!”), nghĩa gần như tức.
Nuốt vào hay nói ra?
Ai cũng từng ấm ức, và câu hỏi đi sau luôn là: giữ trong lòng hay nói ra? Đây cũng là một đề tài hay cho bài văn bàn về cách ứng xử của tuổi học trò. Vài ý có thể triển khai:
- Ấm ức là tín hiệu, không phải lỗi. Nó cho biết mình đã bị đối xử chưa đúng ở đâu đó. Xấu hổ vì cảm xúc ấy là không cần thiết.
- Để lâu thì nặng thêm. Nỗi ấm ức không được giải tỏa dễ thành uất ức, thành định kiến với người kia, có khi biến thành kiểu im lặng để trừng phạt người khác.
- Nói ra cần đúng lúc, đúng cách. Chờ cơn nóng qua, nói về sự việc chứ không công kích con người: “Lúc nãy con bị mắng oan, cái cốc là do con mèo.” Câu ngắn, thật, không oán trách.
- Không phải chuyện gì cũng cần thắng. Có những ấm ức nhỏ có thể tự gỡ bằng cách viết ra giấy, kể cho người tin cậy hoặc tự hỏi một tuần sau mình còn nhớ không.
Hiểu và gọi đúng tên cảm xúc của mình là bước đầu để điều tiết nó; bài phân biệt cảm xúc với tâm trạng giải thích kĩ hơn. Còn khi ấm ức lặp đi lặp lại thành cảm giác đời mình thiệt thòi hơn ai hết, đó đã là chuyện của thói quen tủi thân.
Khi rốt cuộc được nói ra, xả hết cơn bực đang nén, người Nam Bộ gọi cảm giác nhẹ nhõm ấy là đã cái nư.
Ấm ức, uất ức, hậm hực đặt cạnh nhau
| Từ | Mức độ và sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ấm ức | Bực nhưng nén lại, thường vì bị oan hoặc thiệt nhỏ | Nó ấm ức vì bị phạt thay bạn |
| Uất ức | Mạnh hơn hẳn; nỗi oan lớn, thường dùng trong văn viết | Nỗi uất ức của người bị vu oan |
| Hậm hực | Bực ra mặt, qua thái độ, cử chỉ | Hậm hực bỏ ra ngoài, đóng cửa đánh rầm |
| Tấm tức | Ấm ức đến mức khóc nghẹn từng cơn | Đứa bé khóc tấm tức trong chăn |
| Ậm ực | Gần ấm ức, nhấn vào tiếng nghẹn trong họng | Ậm ực mãi không nói nên câu |
Trái với ấm ức là cảm giác thanh thản, nhẹ lòng, hả dạ. Một lỗi dùng sai hay gặp là viết “ấm ức vì vui quá”. Chữ này chỉ dành cho cơn tức bị ghìm trong lòng, không đi với niềm vui hay sự xúc động.
Ấm ức trong lòng, trong bài tập và trong tiếng Anh
Ấm ức nghĩa là gì trong câu “ấm ức trong lòng”?
Là mang một nỗi bực tức chưa được nói ra, cứ giữ mãi bên trong. Chữ “trong lòng” cho biết nỗi tức đang được cất kín, người ngoài nhìn vào có khi không biết.
Ấm ức là từ láy hay từ ghép?
Phần lớn tài liệu dạy tiếng Việt xếp ấm ức là từ láy, vì hai tiếng lặp lại phần âm đầu (cùng không có phụ âm đầu) và tách riêng “ấm” không mang nghĩa bực tức. Dạng láy tư là ấm a ấm ức.
Ấm ức tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có một từ khớp hoàn toàn. Từ điển song ngữ diễn đạt bằng full of pent-up anger (đầy bực tức dồn nén) hoặc discontented, tùy câu.
Ấm ức có giống tủi thân không?
Không giống. Ấm ức có phần tức, hướng ra người hay việc gây thiệt cho mình. Tủi thân nghiêng về buồn, thương cho chính mình. Hai cảm xúc hay đi cùng nhau, nhất là ở trẻ nhỏ bị mắng oan.