Soạn bài Cố hương (Lỗ Tấn) – Ngữ văn 8 Cánh diều & Ngữ văn 9 sách cũ

Đoạn tóm tắt phần lược đi cho biết những thông tin gì quan trọng để hiểu đoạn trích?

• A. Sau hơn hai mươi năm xa cách, nhân vật Tấn trở lại thăm quê
• B. Ngày trước, Tấn và Nhuận Thổ là bạn bè thân thiết với nhau
• C. Chị Hai Dương – “nàng Tây Thi đậu phụ” cũng trở nên thực dụng
• D. Thời tiết khi Tấn về quê đang giữa mùa đông, trời âm u và gió lạnh

Trả lời: Chọn A. Việc Tấn trở về sau hơn hai mươi năm là khung của cả câu chuyện: mọi so sánh giữa xưa và nay đều dựa trên khoảng cách thời gian ấy.

Nhân vật trung tâm của truyện là ai?

• A. Nhuận Thổ
• B. Tấn – nhân vật xưng “tôi”
• C. Hoàng – cháu của Tấn
• D. Mẹ của Tấn

Trả lời: Chọn B. Mọi sự việc, cảnh vật và con người đều hiện lên qua cái nhìn, cảm xúc và suy ngẫm của Tấn.

Việc lựa chọn ngôi kể trong văn bản không có tác dụng nào sau đây?

• A. Giúp khám phá thế giới nội tâm của nhân vật
• B. Khiến câu chuyện được kể lại chân thật, sinh động
• C. Bộc lộ cảm xúc của nhân vật một cách trực tiếp, chân thực
• D. Giúp người đọc dễ dàng xác định được bố cục của truyện

Trả lời: Chọn D. Ngôi thứ nhất giúp bộc lộ nội tâm, tăng tính chân thật; còn bố cục được xác định theo hành trình về quê, không phụ thuộc vào ngôi kể.

Trong phần (2) của truyện ngắn này, chi tiết nào khiến nhân vật “tôi” bỗng nhiên hoảng sợ?

• A. Khung cảnh ngôi làng mờ dần trước mắt nhân vật “tôi”.
• B. Hình ảnh ngày xưa của Nhuận Thổ mờ nhạt dần trong tâm trí nhân vật “tôi”.
• C. Nhân vật “tôi” suy nghĩ và mong mỏi về tương lai như những niềm hi vọng.
• D. Mẹ của nhân vật “tôi” than phiền về cách hành xử của chị Hai Dương.

Trả lời: Chọn C. Khi nghĩ đến hi vọng, “tôi” chợt sợ, vì tự hỏi phải chăng niềm hi vọng của mình cũng chỉ là một thứ “thần tượng” tự tạo, giống như Nhuận Thổ tin vào lư hương và đôi chân đèn.

Việc xác định chủ đề của truyện ngắn này dựa vào câu hỏi nào sau đây?

• A. Nhan đề của truyện là gì?
• B. Sự việc nào là sự việc tiêu biểu trong truyện?
• C. Tác phẩm viết về cái gì?
• D. Vấn đề cơ bản mà truyện nêu lên là gì?

Trả lời: Chọn D. Chủ đề là vấn đề cơ bản tác phẩm đặt ra; “viết về cái gì” chỉ là đề tài.

Sự thay đổi của con người nơi “cố hương” biểu hiện cụ thể ở một số nhân vật như thế nào? Tác giả đã dùng những biện pháp nghệ thuật nào để làm nổi bật sự thay đổi ở các nhân vật ấy?

Trả lời:

Biện pháp chính là so sánh, đối chiếu tương phản giữa quá khứ và hiện tại, kết hợp miêu tả ngoại hình, cử chỉ, lời nói. Hình ảnh ví von (như so sánh dáng người với cái com-pa, đôi bàn tay với vỏ cây) làm sự thay đổi hiện lên rõ và gây xót xa.

Tác giả đã thể hiện thái độ, tình cảm gì trong văn bản?

Trả lời: Tác giả đau xót trước cảnh quê hương tiêu điều và những con người bị cuộc sống làm cho nghèo khổ, mụ mẫm, tha hóa; phê phán xã hội đã gây ra sự xa cách giữa người với người. Đồng thời ông vẫn thương yêu quê hương, gửi niềm hi vọng vào thế hệ sau, mong một cuộc đời mới cho con trẻ.

Nhân vật “tôi” cảm thấy giữa bản thân và Nhuận Thổ “đã có một bức tường khá dày ngăn cách”. Theo em, bức tường này do nguyên nhân nào tạo nên?

Trả lời: Bức tường ấy là sự cách biệt về địa vị, giai cấp mà xã hội phong kiến nửa thuộc địa đã dựng nên. Cuộc sống cùng cực với con đông, mất mùa, thuế khóa, binh lính, quan lại đã biến Nhuận Thổ thành người cam chịu, tự coi mình thấp kém; còn những lễ giáo cũ dạy anh phải phân biệt trên dưới. Tình bạn thơ ấu vì thế không thể trở lại như xưa.

Nhân vật “tôi” muốn cháu Hoàng và Thủy Sinh phải có một “cuộc đời mới”. Theo em, “cuộc đời mới” là cuộc đời như thế nào?

Trả lời: Đó là cuộc đời mà thế hệ trẻ chưa từng sống: không phải vất vả mà cùng cực như Nhuận Thổ, không vất vả mà mất hết lương tri như thím Hai Dương, cũng không vất vả mà sống vật vờ như “tôi”. Một xã hội không còn bức tường ngăn cách giàu nghèo, con người được sống ấm no, tình bạn của trẻ con được giữ nguyên vẹn khi chúng lớn lên.

Cuối tác phẩm, nhân vật “tôi” cho rằng: “… Kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta đi mãi thì thành đường thôi.”. Hãy viết một đoạn văn (khoảng 10 – 12 dòng) trình bày ý kiến của em về quan điểm trên.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo:

Câu kết của Cố hương giống một lời tự nhủ nhưng chứa cả một quan niệm sống. Con đường trên mặt đất không có sẵn; nó thành hình nhờ những bước chân đầu tiên dám đi qua nơi chưa ai đi, rồi được nhiều người khác tiếp nối. Hi vọng cũng vậy: tự nó không có thật hay không thật, chỉ khi con người cùng nhau hành động thì hi vọng mới trở thành hiện thực. Em đồng tình với quan điểm ấy. Những đổi thay lớn trong lịch sử, từ một phát minh khoa học đến một phong trào xã hội, đều bắt đầu từ vài người tiên phong rồi được số đông theo bước. Trong đời mỗi học sinh, ước mơ học giỏi một môn khó hay rèn một thói quen tốt cũng chỉ thành “đường” khi ta bền bỉ đi mỗi ngày. Dĩ nhiên, đi đầu thì vất vả và dễ cô đơn, nhưng nếu ai cũng chờ có đường sẵn mới bước thì chẳng bao giờ có con đường nào. Lời của Lỗ Tấn vì thế nhắc em: đừng chỉ mong một tương lai tốt đẹp, hãy tự bước những bước đầu tiên.

Tìm bố cục của truyện (căn cứ vào trình tự thời gian chuyến về thăm quê của nhân vật “tôi”).

Trả lời: Truyện có 3 phần: trên đường về quê; những ngày ở quê; trên đường rời quê (ranh giới đã nêu ở phần tìm hiểu chung). Bố cục này cho thấy truyện được kể theo một chuyến đi khép kín: đến, ở, đi; mạch cảm xúc của “tôi” cũng đi từ buồn bã, thất vọng tới suy ngẫm và hi vọng.

Trong truyện, có mấy nhân vật chính? Nhân vật nào là nhân vật trung tâm? Vì sao?

Trả lời: Hai nhân vật chính của truyện là “tôi” và Nhuận Thổ. Nhân vật trung tâm là “tôi”, vì mọi người, mọi cảnh đều được nhìn qua mắt “tôi”; diễn biến tâm trạng và những suy ngẫm của “tôi” về quê hương, về con đường tương lai chính là chủ đề của truyện. Nhuận Thổ là nhân vật quan trọng nhất trong số những người “tôi” gặp lại, nơi sự đổi thay của cố hương hiện ra rõ nhất.

Tác giả đã dùng những biện pháp nghệ thuật nào để làm nổi bật sự thay đổi ở nhân vật Nhuận Thổ? Ngoài sự thay đổi của Nhuận Thổ, tác giả còn miêu tả sự thay đổi nào khác của những con người và cảnh vật ở Cố hương? Tác giả đã biểu hiện tình cảm, thái độ như thế nào và đặt ra vấn đề gì qua sự miêu tả đó?

Trả lời:

• Biện pháp: đối chiếu hình ảnh Nhuận Thổ hai mươi năm trước (qua hồi ức) với Nhuận Thổ hôm nay (qua quan sát trực tiếp), kết hợp miêu tả ngoại hình, hành động, lời nói và so sánh. Từ một “tiểu anh hùng” của tuổi thơ, anh thành người nông dân khắc khổ, đần độn, cam chịu, cung kính gọi bạn cũ là ông.
• Thay đổi khác: thím Hai Dương từ cô hàng đậu phụ xinh đẹp thành người đàn bà chua ngoa, tham lam; làng quê từ khung cảnh tươi sáng trong kí ức thành những thôn xóm tiêu điều dưới bầu trời mùa đông u ám.
• Tình cảm, thái độ: buồn đau, thất vọng, xót thương những người lao động bị đè nặng, đồng thời phê phán sự tha hóa của con người.
• Vấn đề đặt ra: xã hội cũ đã làm làng quê sa sút, con người nghèo khổ, xa cách nhau; cần một con đường mới, một cuộc đời mới cho thế hệ sau.

Đọc kĩ ba đoạn văn sau và trả lời câu hỏi: a) “Nhưng tiếc thay, đã hết tháng giêng… Nhưng từ đấy chúng tôi không hề gặp mặt nhau nữa”; b) “Người đi vào là Nhuận Thổ… vừa thô kệch, vừa nặng nề, nứt nẻ như vỏ cây thông”; c) “Tôi nghĩ bụng… Người ta đi mãi thì thành đường thôi”. Đoạn nào chủ yếu dùng phương thức miêu tả, qua đó tác giả muốn biểu hiện điều gì? Đoạn nào chủ yếu dùng phương thức tự sự, ngoài tự sự còn dùng yếu tố nào khác và hiệu quả ra sao? Đoạn nào chủ yếu dùng phương thức nghị luận, qua đó tác giả muốn nói lên điều gì?

Trả lời:

• Đoạn a – tự sự (có xen biểu cảm): kể cuộc chia tay của hai đứa trẻ khi hết tháng giêng; nỗi buồn, nước mắt của chúng cho thấy tình bạn hồn nhiên, gắn bó thời thơ ấu.
• Đoạn b – miêu tả: khắc họa Nhuận Thổ hôm nay qua dáng người, gương mặt, quần áo, đôi tay, nhằm cho thấy anh đã tiều tụy đến mức nào và cuộc sống cùng cực của người nông dân.
• Đoạn c – nghị luận (kết hợp biểu cảm): suy ngẫm về hi vọng và con đường; tác giả khẳng định hi vọng chỉ thành hiện thực khi nhiều người cùng hành động, cùng đi.

Chọn đoạn văn mà em thích nhất trong tác phẩm để học thuộc.

Trả lời: Gợi ý chọn đoạn kết, từ chỗ “tôi” nằm trên thuyền nghĩ về cháu Hoàng và Thủy Sinh đến câu cuối về con đường. Đây là đoạn kết tinh tư tưởng của truyện: từ nỗi buồn trước quê hương, nhân vật vươn tới niềm tin vào thế hệ sau và hình ảnh con đường được tạo nên bởi những bước chân. Khi học thuộc, các em nên chú ý mạch lập luận: mong ước cho con trẻ, nỗi băn khoăn về hi vọng, rồi kết luận bằng hình ảnh so sánh.

Tìm những từ ngữ thích hợp trong tác phẩm điền theo bảng mẫu: sự thay đổi ở nhân vật Nhuận Thổ (lúc còn thơ – lúc đứng tuổi) về hình dáng, động tác, giọng nói, thái độ đối với “tôi”, tính cách.

Trả lời: