Tây Thi là tên một người đẹp nổi tiếng của nước Việt thời Xuân Thu bên Trung Hoa, thường được xếp đầu trong tứ đại mỹ nhân. Từ tên riêng ấy, tiếng Việt mượn “Tây Thi” làm lời ví để khen một cô gái rất đẹp, kiểu cô Tây Thi của xóm chợ. Vì vậy người hỏi “Tây Thi là ai” và “Tây Thi nghĩa là gì” thật ra đang hỏi hai mặt của cùng một chữ.
| Nghĩa | (1) Tên một mỹ nhân nước Việt thời Xuân Thu; (2) nghĩa ví von: người con gái đẹp |
| Chữ Hán | 西施; còn gọi Tây Tử (西子); tương truyền tên thật là Thi Di Quang |
| Gắn với | “Trầm ngư” (cá lặn); thành ngữ Đông Thi bắt chước nhăn mày |
| Sắc thái | Văn chương khi khen thật; đời thường hay mang ý đùa |
Tây Thi: từ tên một người thành lời khen
Ở nghĩa thứ nhất, Tây Thi là danh từ riêng chỉ đúng một người trong truyền thuyết. Ở nghĩa thứ hai, cái tên đã thành một lời so sánh: gọi ai là Tây Thi tức là bảo người ấy đẹp như nàng. Kiểu chuyển nghĩa này tiếng Việt có nhiều, giống như gọi người hay ghen là Hoạn Thư hay gọi kẻ phụ bạc là Sở Khanh.
Vài câu cho thấy chữ này được dùng ra sao:
- Khen thật, giọng văn: Ngày ấy, cô hàng xén là Tây Thi của cả phố huyện.
- Đùa trong nhà: Hôm nay Tây Thi nhà mình đi đâu mà diện thế?
- Châm chọc nhẹ, khi ai đó tự khen mình quá: Thôi đi bà Tây Thi, soi gương lâu thế muộn học rồi.
Người Trung Hoa còn có câu 情人眼裡出西施, đọc Hán Việt là tình nhân nhãn lý xuất Tây Thi, tạm dịch: trong mắt người đang yêu, ai cũng hóa Tây Thi. Câu này gần với ý tiếng Anh “vẻ đẹp nằm trong mắt người nhìn”. Khi được dùng như lời ví, nhiều người vẫn viết hoa hai chữ Tây Thi vì nhớ gốc tên riêng của nó.
Cô gái giặt lụa ở thôn Tây núi Trữ La
Theo truyền thuyết, Tây Thi là con nhà nghèo ở vùng núi Trữ La, nước Việt (nay thuộc Chiết Giang, Trung Quốc). Dưới núi có hai thôn, thôn Đông và thôn Tây; nàng họ Thi, ở thôn Tây, nên được gọi là Tây Thi. Tương truyền khi nàng giặt lụa bên suối, cá nhìn bóng nàng mà quên bơi, chìm xuống đáy. Hình ảnh ấy làm nên chữ trầm ngư, nửa đầu của câu thành ngữ cá lặn nhạn sa để khen nhan sắc.
Câu chuyện nổi tiếng nhất về nàng gắn với cuộc tranh hùng Ngô – Việt. Việt vương Câu Tiễn thua trận, phải chịu nhục với nước Ngô. Theo kế của đại thần Phạm Lãi, nước Việt dâng người đẹp cho vua Ngô Phù Sai để ông say mê mà bỏ bê việc nước. Về sau nước Ngô bị Việt diệt.
Kết cục của Tây Thi thì mỗi sách kể một kiểu. Có thuyết nói nàng theo Phạm Lãi đi ngao du Thái Hồ; có thuyết nói nàng bị dìm xuống sông sau khi Ngô mất. Chính sự mơ hồ ấy cho thấy phần lớn chuyện đời nàng là truyền thuyết được kể đi kể lại, không phải ghi chép sử chắc chắn.
Tây Thi bước vào trang sách học trò
Học sinh Việt Nam gặp chữ Tây Thi theo một lối khá bất ngờ: qua truyện ngắn Cố hương của Lỗ Tấn. Trong truyện có thím Hai Dương, người phụ nữ bán đậu phụ mà thời trẻ được cả vùng gọi là “Tây Thi đậu phụ” vì nhan sắc, nhờ thế cửa hàng đắt khách. Hai mươi năm sau, nhân vật “tôi” về làng thì gặp lại một người đàn bà ngoài năm mươi, ăn nói chua ngoa, tính nết đanh đá. Biệt danh đẹp đặt cạnh con người hiện tại là một nét bút rất đau của nhà văn về sự tàn tạ của làng quê. Bố cục và nội dung truyện có ở bài truyện ngắn Cố hương của Lỗ Tấn.
Còn một chuyện cũ hơn, chép trong sách Trang Tử. Tây Thi đau tim, ôm ngực nhăn mày, trông vẫn đẹp. Một cô gái xấu trong làng thấy thế bèn bắt chước ôm ngực nhăn mày, khiến người làng sợ quá đóng cửa không ra. Người đời sau gọi cô gái ấy là Đông Thi, và có thành ngữ Đông Thi hiệu tần (Đông Thi bắt chước nhăn mày) để chê kiểu bắt chước vụng về, càng làm càng lố.
Tây Thi, giai nhân, mỹ nữ: mỗi chữ một màu
| Cách gọi | Nghĩa | Màu sắc |
|---|---|---|
| Tây Thi | Người đẹp, ví với mỹ nhân trong điển | Có điển tích; đời thường dễ thành đùa |
| Giai nhân | Người con gái đẹp | Văn chương cổ, trang trọng |
| Mỹ nữ, mỹ nhân | Người phụ nữ đẹp | Hán Việt, gặp nhiều trong truyện, phim cổ trang |
| Hồng nhan | Nhan sắc người phụ nữ | Hay kèm ý số phận long đong |
| Đông Thi | Người không đẹp mà cố bắt chước người đẹp | Chê, mỉa |
Chữ giai nhân có lịch sử riêng trong văn xưa, đọc ở bài người đẹp trong thơ văn cũ gọi là giai nhân. Một lưu ý nhỏ khi tra mạng: Tây Thi khác hẳn Tây Thiên. Tây Thiên là tên một vùng danh thắng, nơi có tín ngưỡng thờ Mẫu ở nước ta; gõ thiếu chữ “ên” là kết quả tìm kiếm đi sang một câu chuyện khác hoàn toàn.
Tây Thi, Đông Thi và mấy câu ví von quen tai
Tây Thi là ai?
Là một mỹ nhân nước Việt thời Xuân Thu (Trung Hoa), nổi tiếng qua chuyện được dâng cho vua Ngô Phù Sai giúp Việt vương Câu Tiễn phục quốc. Nàng đứng đầu bộ tứ đại mỹ nhân cùng Vương Chiêu Quân, Điêu Thuyền, Dương Quý Phi.
Tây Thi có thật không?
Tên Tây Thi xuất hiện từ khá sớm trong sách cổ như Mặc Tử, Trang Tử, nhưng ở đó chỉ nhắc đến nàng như biểu tượng của sắc đẹp. Chuyện nước Việt dâng nàng cho nước Ngô xuất hiện muộn hơn và mang nhiều màu truyền thuyết.
Đông Thi hiệu tần là gì?
Là thành ngữ gốc Hán, nghĩa đen là Đông Thi bắt chước Tây Thi nhăn mày. Nghĩa bóng chỉ việc bắt chước người khác một cách máy móc, vụng về đến mức lố bịch.
Tây Thi đậu phụ là ai?
Là biệt danh của thím Hai Dương trong truyện Cố hương của Lỗ Tấn, người bán đậu phụ từng nổi tiếng xinh đẹp. Khi gặp lại sau hai mươi năm, nhân vật đã thay đổi đến khó nhận ra.
Khen ai là Tây Thi có bị coi là đùa không?
Tùy giọng nói và quan hệ. Trong văn viết, đó là lời khen có điển; còn nói miệng với người mới quen, chữ này dễ nghe như trêu, nên chọn một lời khen giản dị hơn.