Ôn tập học kì II Ngữ văn 7 Kết nối tri thức (trang 117–122)

Em đã được học về những loại, thể loại văn bản nào trong học kì II? Hãy trả lời câu hỏi này bằng một bảng tổng hợp hay sơ đồ phù hợp.

Trả lời:

Sơ đồ ba nhánh:

• Văn bản văn học: truyện ngụ ngôn (Đẽo cày giữa đường, Ếch ngồi đáy giếng, Con mối và con kiến); tục ngữ; truyện trung đại (Con hổ có nghĩa); truyện khoa học viễn tưởng (Cuộc chạm trán trên đại dương, Du hành tới tương lai); thơ (Nói với con).
• Văn bản nghị luận: về vấn đề đời sống (Bản đồ dẫn đường, Hãy cầm lấy và đọc); nghị luận văn học (bài viết về Quê nội).
• Văn bản thông tin: Dấu ấn Hồ Khanh, Thủy tiên tháng Một, Lễ rửa làng của người Lô Lô, Bản tin về hoa anh đào.

Với Ngữ văn 7, tập hai, em đã được tìm hiểu sâu về một số thể loại văn bản mới, chưa học trước đó. Nêu tên và đặc điểm nổi bật của các thể loại này kèm danh mục văn bản cụ thể vào bảng sau (bảng được kẻ vào vở): STT – Tên thể loại văn bản – Đặc điểm nội dung – Đặc điểm hình thức – Tên văn bản hoặc nhóm văn bản đã học.

Trả lời:

Trong học kì II, những kiến thức tiếng Việt nào được ôn lại và những kiến thức tiếng Việt nào lần đầu được học? Hãy điền thông tin phù hợp vào bảng được lập theo mẫu gợi ý sau: STT – Bài học – Kiến thức được ôn tập – Kiến thức mới.

Trả lời:

Nêu những kiểu bài viết mà em đã thực hành với Ngữ văn 7, tập hai. Kiểu bài nào được xem là mới và yêu cầu cụ thể của những kiểu bài đó là gì? Hãy lập một sơ đồ phù hợp để thể hiện lời giải đáp của em.

Trả lời:

Sơ đồ (ô trung tâm ghi kiểu bài viết học kì II, tỏa ra năm nhánh; nhánh đánh dấu mới là kiểu bài chưa gặp ở lớp 6 và học kì I):

• Nghị luận về một vấn đề trong đời sống – trình bày ý kiến tán thành (Bài 6, mới): nêu vấn đề, ý kiến; lí lẽ tán thành kèm bằng chứng xác thực, sắp xếp hợp lí.
• Kể lại sự việc có thật liên quan đến một nhân vật lịch sử (Bài 7, mới): giới thiệu nhân vật, sự việc; kể theo trình tự, dựa vào tư liệu đáng tin; nêu ý nghĩa.
• Nghị luận về một vấn đề trong đời sống – phản đối một quan niệm, một cách hiểu khác (Bài 8, mới): nêu quan niệm bị phản đối; chỉ ra chỗ sai bằng lí lẽ, bằng chứng; đưa cách hiểu đúng; thái độ tôn trọng.
• Thuyết minh về quy tắc hoặc luật lệ trong trò chơi hay hoạt động (Bài 9, mới): giới thiệu trò chơi; nêu người chơi, dụng cụ, cách chơi, luật thắng thua theo thứ tự; câu ngắn, rõ.
• Phân tích một nhân vật văn học yêu thích trong cuốn sách đã đọc (Bài 10, nối tiếp kiểu bài phân tích nhân vật đã học ở học kì I): giới thiệu sách, nhân vật; phân tích đặc điểm qua chi tiết; đánh giá nghệ thuật.

Lập bảng nhắc lại những đề tài viết (theo từng kiểu bài) mà em đã chọn thực hiện và nêu dự kiến về những đề tài khác có thể viết thêm. Gợi ý mẫu bảng: STT – Kiểu bài viết – Đề tài đã chọn viết – Đề tài khác có thể viết.

Trả lời:

Trong học kì II, hoạt động nói và nghe đã được thực hiện với những nội dung gì? Nội dung nào trong đó khiến em cảm thấy hứng thú nhất? Vì sao?

Trả lời:

Bài 6: kể lại một truyện ngụ ngôn. Bài 7: thảo luận về vai trò của công nghệ đối với đời sống con người. Bài 8: trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống. Bài 9: giải thích quy tắc hoặc luật lệ trong một trò chơi hay hoạt động. Bài 10: Ngày hội với sách (giới thiệu sản phẩm sáng tạo từ sách hoặc nói về ý nghĩa của việc đọc).

Tham khảo: em thích nhất buổi thảo luận về công nghệ ở Bài 7, vì đề tài không có đáp án sẵn, bạn kể máy tính giúp học tiếng Anh, bạn lo chuyện nghiện điện thoại, cả nhóm phải nghe nhau thật sự mới đi tới kết luận chung.

Đoạn trích lấy từ văn bản thuộc loại hay thể loại nào?
A. Văn bản nghị luận
B. Truyện khoa học viễn tưởng
C. Truyện đồng thoại
D. Văn bản thông tin

Trả lời:

Chọn B. Đoạn trích có nhân vật hư cấu (giáo sư Xan-va-tô, Ích-chi-an, cá heo Li-đinh) và một thành tựu khoa học chưa có thật: biến người thành người cá. Lời ông có dáng nghị luận và có số liệu, nhưng đó là lời nhân vật trong truyện, nên A và D sai.

Lời của nhà khoa học trong đoạn trích thể hiện khát vọng gì?
A. Khám phá đại dương và khai thác những nguồn lợi to lớn từ đại dương
B. Sửa chữa lại cấu trúc cơ thể của con người, giúp con người hoàn thiện hơn
C. Cải tạo thể chất con người, giúp con người chinh phục thế giới ngầm của đại dương
D. Chiến thắng nước – một lực lượng hùng mạnh của thiên nhiên

Trả lời:

Chọn C. Lập luận của Xan-va-tô có hai vế nối liền: con người chưa hoàn thiện nên cần được cải tạo cơ thể (để sống dưới nước), và nhờ đó con người sẽ làm chủ biển cả. Phương án C gói đủ cả hai vế. B chỉ có vế đầu; A và D chỉ có vế sau, lại là hệ quả chứ chưa phải điều ông theo đuổi trực tiếp. Một số tài liệu chọn D vì cụm từ giống hệt trong đoạn trích, nhưng đó chỉ là một lợi ích ông nêu ra.

1. Đọc – trả lời câu hỏi

Theo đoạn trích, nhận thức khoa học nào đã được dùng làm cơ sở để giáo sư Xan-va-tô theo đuổi những dự án lớn lao của mình?

Trả lời:

• Muông thú trên cạn đều có nguồn gốc từ loài sống dưới nước; có loài lên cạn rồi lại về biển (cá heo, cá voi thở bằng phổi).
• Qua tiến hóa, con người được nhiều thứ nhưng mất một số khả năng của tổ tiên, trong đó có khả năng sống dưới nước.
• Nước phủ hơn bảy phần mười bề mặt Trái Đất, giàu thực phẩm và nguyên liệu.

Tìm trong đoạn trích những dấu hiệu hoặc căn cứ cho phép ta xác định được loại hay thể loại của văn bản chứa đựng chính đoạn trích này.

Trả lời:

• Nhân vật là nhà khoa học có tài năng khác thường, và một “người cá đầu tiên trên Trái Đất”.
• Sự việc dựa trên giả thuyết khoa học nhưng vượt xa khả năng hiện thực: ca phẫu thuật giúp cá heo thành loài lưỡng thể, con người sống được dưới nước.
• Không gian, thời gian: đáy đại dương, một tương lai khi hàng tỉ người sống ở các tầng nước; cách viết lô-gíc, có số liệu, tạo cảm giác như thật.

Các dấu hiệu ấy khớp với đặc điểm của truyện khoa học viễn tưởng.

Trong đoạn trích có câu: “Là người cá đầu tiên trên Trái Đất và là người đầu tiên sống trong thế giới của cá, Ích-chi-an không thể không cảm thấy cô đơn.”
– Hãy viết lại câu văn trên theo một cấu trúc khác, không làm thay đổi nội dung thông báo chính trong câu.
– Chỉ ra điểm khác biệt về nghĩa giữa câu em vừa viết với câu văn gốc.

Trả lời:

Viết lại: “Ích-chi-an không thể không cảm thấy cô đơn, vì nó là người cá đầu tiên trên Trái Đất và là người đầu tiên sống trong thế giới của cá.”

Điểm khác: câu gốc đặt lí do lên đầu như một lời giới thiệu thân phận, người đọc thấy ngay sự độc nhất của Ích-chi-an rồi mới đến hệ quả, nên nỗi cô đơn hiện ra như điều tất yếu. Câu viết lại đưa nỗi cô đơn lên trước, nhấn vào cảm giác của nhân vật, còn phần sau chỉ đóng vai trò giải thích; quan hệ nguyên nhân được nói rõ bằng từ vì.

Nêu nhận xét về tính thuyết phục của lời giải thích được giáo sư Xan-va-tô đưa ra.

Trả lời:

Trong khuôn khổ câu chuyện, lời giải thích khá thuyết phục: ông đi từ hiểu biết sinh học có thật (tiến hóa, cá heo và cá voi thở bằng phổi) tới số liệu về đại dương rồi mới nêu lợi ích, giọng chắc chắn. Tuy vậy, bước nhảy từ cá heo sang con người quá xa, và ông né câu hỏi lớn nhất: có được phép thí nghiệm trên cơ thể một đứa trẻ như Ích-chi-an không. Chính việc ông thừa nhận Ích-chi-an phải cô đơn cho thấy cái giá của thí nghiệm ấy.

2. Viết

Văn bản trên thuộc loại văn bản gì?
A. Văn bản thông tin
B. Văn bản nghị luận
C. Văn bản văn học

Trả lời:

Chọn B. Văn bản nêu một vấn đề (ý thức tự chịu trách nhiệm), bày tỏ quan điểm của người viết và dùng lí lẽ, bằng chứng (lời cổ nhân, lời Khổng Tử) để thuyết phục người đọc.

Theo tác giả, mỗi người cần “tự chịu trách nhiệm” về những sai lầm của bản thân để đạt được mục đích chính gì?
A. Từng bước hoàn thiện bản thân
B. Biết khoan dung với người khác
C. Đạt được thành công về sau
D. Thiết lập những quan hệ tốt

Trả lời:

Chọn A. Câu kết của văn bản chốt lại: chỉ khi nhìn thẳng vào trách nhiệm của mình, con người mới tìm được giải pháp để không lặp lại điều bất lợi và không ngừng hoàn thiện bản thân. Khoan dung (B), quan hệ tốt (D), thành công (C) đều được nhắc tới nhưng là kết quả đi kèm khi một người đã tự sửa mình. Có tài liệu chọn C dựa vào đoạn đầu (người thành công khác kẻ thất bại); xét toàn văn bản, A mới là đích tác giả hướng tới.

1. Đọc – trả lời câu hỏi

Vẽ sơ đồ đơn giản thể hiện mối quan hệ giữa vấn đề đặt ra và các ý kiến, lí lẽ, bằng chứng được tác giả trình bày trong văn bản.

Trả lời:

Phân tích cách triển khai, củng cố lí lẽ mà tác giả đã sử dụng trong đoạn 3 của văn bản.

Trả lời:

Đoạn 3 (mở đầu bằng ý dám tự chịu trách nhiệm) đi theo ba nhịp:

1. Khẳng định: dám chịu trách nhiệm thì con người chủ động, tự chủ, đủ sức thay đổi hoàn cảnh.
2. Củng cố bằng đối chiếu: dẫn câu “Tiên trách kỉ, hậu trách nhân” làm điểm tựa; lật sang mặt trái: biện minh, đổ lỗi khiến người ta bị động, mất quyền làm chủ đời mình; đặt tiếp lời Khổng Tử về người khôn, kẻ dại làm bằng chứng có uy tín.
3. Chốt bằng lời khuyên: đừng tìm lí do để biện minh cho thất bại.

Lí lẽ nào cũng có lời người xưa đứng sau, người đọc lại được đặt trước hai lựa chọn rõ ràng để tự so sánh.

Nêu suy nghĩ của em về nhận định sau đây của tác giả: “Chỉ khi nhìn thẳng vào thiếu sót của bản thân mới có cơ hội tự sửa mình và có thái độ khoan dung với lỗi lầm của người khác để thiết lập những mối quan hệ tốt, hướng tới điều tốt đẹp hơn”.

Trả lời:

Em đồng tình. Không nhận ra mình sai thì không có gì để sửa: bạn nào cứ đổ cho đề khó thì kì sau vẫn mất điểm ở đúng dạng bài ấy. Vế sau sâu hơn: người từng thấy rõ thiếu sót của mình hiểu rằng ai cũng có lúc vấp, nên bớt gay gắt khi bạn mắc lỗi, nhờ vậy tập thể không rạn vỡ vì chuyện nhỏ. Có điều, nhìn thẳng vào thiếu sót là để bắt đầu sửa, không phải để tự dằn vặt mãi.

Đọc các thành ngữ, tục ngữ sau: Cắn răng chịu đựng; Dám làm dám chịu; Mình làm mình chịu, kêu mà ai thương; Chân mình thì lấm bê bê/ Lại cầm bó đuốc đi rê chân người. Cho biết thành ngữ, tục ngữ nào có nội dung liên quan một phần tới thông điệp được nêu trong văn bản. Vì sao em xác định như vậy?

Trả lời:

Cầu tiến, vị thế, viện dẫn là ba trong nhiều từ được dùng trong văn bản có các yếu tố Hán Việt thông dụng. Nêu cách hiểu của em về nghĩa của những yếu tố Hán Việt tạo nên các từ đó và giải thích nghĩa của từng từ.

Trả lời:

2. Viết