Thủy tiên tháng Một là văn bản của nhà báo Mỹ Thô-mát L. Phrít-man (Thomas L. Friedman), trích từ cuốn Nóng, phẳng, chật. Văn bản mở đầu Bài 9 (Hòa điệu với tự nhiên) trong sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập hai, bàn về những biến động dị thường của thời tiết trong bối cảnh khí hậu toàn cầu thay đổi. Dưới đây là phần lược thuật nội dung, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, cách triển khai thông tin, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Thủy tiên tháng Một
Văn bản là bản dịch còn trong thời hạn bảo hộ, nên Văn VN chỉ lược thuật ý chính và trích một vài cụm từ, câu ngắn. Phần giải đáp câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Thủy tiên tháng Một.
Từ một cái tên quá êm ái. Theo tác giả, khi biến đổi khí hậu chạm tới đời sống của ngày càng đông người, nhiều người bắt đầu hiểu rằng gọi hiện tượng này là “sự nóng lên của Trái Đất” là còn nhẹ nhàng. Với một người quê ở bang Min-ne-xô-ta lạnh giá như ông, ấm lên một chút nghe chừng còn dễ chịu. Thực tế phức tạp hơn nhiều: đó là “sự bất thường của Trái Đất”.
Khái niệm của Hân-tơ Lo-vin và hình ảnh thủy tiên nở sớm. Người nghĩ ra cụm từ này là nhà môi trường Hunter Lovins (SGK phiên âm Hân-tơ Lo-vin); theo đó, việc Trái Đất ấm dần lên sẽ kéo theo đủ kiểu thời tiết dị thường: nơi thì nắng nóng, khô hạn, nơi lại tuyết dày; bão, lũ, mưa lớn, cháy rừng đều tăng cường độ, còn nhiều loài sinh vật dần biến mất. “Thời tiết sẽ ngày càng không bình thường.” Bằng chứng nằm ngay lối đi vào nhà tác giả ở thị trấn Bơ-the-xđa, bang Me-ri-lân: thủy tiên vàng, loài hoa thường đợi tới tháng Ba, năm ấy đã bung nở khi tháng Một vừa bắt đầu, lạ lùng như cảnh trong phim khoa học giả tưởng.
Lí giải khoa học. Chỉ cần nhiệt độ trung bình nhích lên một chút, thời tiết đã thay đổi lớn, vì chênh lệch nhiệt độ quyết định sự hình thành và hướng đi của gió; Trái Đất nóng hơn cũng làm thay đổi tốc độ bốc hơi nước. Từ đó tác giả trả lời câu hỏi vì sao hai thái cực xảy ra cùng lúc: đất bốc hơi nhanh khiến vùng vốn khô càng khô, trong khi lượng hơi nước đưa vào không khí tăng khiến vùng vốn ẩm, gần biển càng mưa nhiều; tổng lượng mưa toàn cầu tăng, mưa bão lớn hơn, lụt nặng hơn.
Ý kiến của chuyên gia. Tác giả dẫn ý kiến của nhà khoa học Mỹ John Holdren: thuật ngữ quen thuộc kia dễ gây hiểu nhầm, vì biến đổi khí hậu không đồng đều giữa các vùng, diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của tự nhiên và xã hội, tác động tới hàng loạt yếu tố (lượng mưa, độ ẩm, bão, băng, dòng hải lưu…) và chủ yếu gây hại cho con người. Theo ông, gọi là “sự rối loạn khí hậu toàn cầu” thì chính xác hơn.
Dẫn chứng thực tế. Tác giả điểm lại báo cáo của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) được trang CNN.com giới thiệu tháng 8/2007: gió mùa gây lụt lớn ở Nam Á, Anh và xứ U-ên mưa kỉ lục, lũ ở Xu-đăng làm sập hàng vạn ngôi nhà, sóng lớn tràn vào Man-đi-vơ, nắng nóng ở Nga và Đông Nam Âu, rét bất thường ở Nam Mỹ, tuyết lớn ở Nam Phi… Xu hướng ấy còn tiếp diễn sang mùa hè 2008 với trận lụt lịch sử ở bang Ai-o-oa, khi nước sông Xi-đa dâng cao vượt mọi kỉ lục.
Thông tin tác giả Thô-mát L. Phrít-man
Thô-mát L. Phrít-man (Thomas L. Friedman) sinh ngày 20/7/1953 tại bang Min-ne-xô-ta (Minnesota), Mỹ. Ông là nhà báo, nhà bình luận nổi tiếng, nhiều năm làm phóng viên ở Trung Đông, sau đó phụ trách chuyên mục bình luận các vấn đề quốc tế của báo Thời báo Niu Oóc (The New York Times).
Phrít-man ba lần nhận giải Pu-lít-dơ (Pulitzer) – giải thưởng danh giá của báo chí Mỹ: hai lần cho mảng phóng sự quốc tế (1983, 1988) và một lần cho mảng bình luận (2002). Ông viết nhiều về toàn cầu hóa, kinh tế, chính trị quốc tế và môi trường.
Ông là tác giả của nhiều cuốn sách bán chạy: Thế giới phẳng (2005), Nóng, phẳng, chật (2008), Chiếc Lếch-xớt và cây ô liu (1999), Từ Bây-rút đến Giê-ru-xa-lem (1989)… Lối viết của ông dễ hiểu, giàu dẫn chứng, hay dùng hình ảnh và trải nghiệm cá nhân để nói về những vấn đề toàn cầu.
Thông tin tác phẩm Thủy tiên tháng Một
Xuất xứ văn bản Thủy tiên tháng Một
Văn bản trích từ cuốn Nóng, phẳng, chật (tên gốc: Hot, Flat, and Crowded, xuất bản năm 2008). Cuốn sách bàn về những thách thức lớn mà nước Mỹ và thế giới phải đối mặt, trong đó có khủng hoảng môi trường, khí hậu. Phần trích nằm trong mục bàn về sự bất thường của Trái Đất ở phần thứ hai của cuốn sách.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin có yếu tố nghị luận (một số tài liệu xếp vào văn bản nghị luận) – cung cấp thông tin khoa học và thể hiện quan điểm của người viết về biến đổi khí hậu.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh kết hợp nghị luận; có yếu tố tự sự, miêu tả (chuyện hoa thủy tiên trước nhà).
- Cách triển khai thông tin: kết hợp quan hệ nguyên nhân – kết quả với liệt kê dẫn chứng theo thời gian, địa điểm.
Bố cục Thủy tiên tháng Một có mấy phần?
Các tài liệu thường chia văn bản làm hai phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “hạn hán kéo dài hơn ở nơi khác”): các cách gọi hiện tượng biến đổi khí hậu và khái niệm sự bất thường của Trái Đất, dẫn chứng thủy tiên nở sớm.
- Phần 2 (còn lại): lí giải vì sao thời tiết cùng lúc cực đoan theo hai hướng, ý kiến chuyên gia và các dẫn chứng thời tiết bất thường năm 2007 – 2008.
Nếu chia chi tiết hơn, phần 2 có thể tách thành hai ý: lời giải thích khoa học (kèm lời Giôn Hôn-đrơn) và chuỗi dẫn chứng từ báo cáo WMO, trận lụt ở Ai-o-oa.
Ý nghĩa nhan đề Thủy tiên tháng Một
Thủy tiên vàng thường nở vào tháng Ba, nay lại nở từ tháng Một. Nhan đề lấy một hiện tượng nhỏ, cụ thể, dễ thấy làm biểu tượng cho sự đảo lộn của thời tiết toàn cầu, vừa gây tò mò vừa gợi đúng vấn đề mà văn bản bàn tới.
Giá trị nội dung văn bản Thủy tiên tháng Một
- Cung cấp thông tin khoa học, cập nhật về biến đổi khí hậu: khái niệm, nguyên nhân hình thành thời tiết cực đoan và những biểu hiện cụ thể trên thế giới.
- Cảnh báo mối nguy lớn hơn nhiều so với cách gọi nhẹ nhàng thường dùng, kêu gọi con người nhìn nhận nghiêm túc vấn đề.
- Gợi trách nhiệm của mỗi người trong việc sống hòa hợp với tự nhiên, bảo vệ môi trường.
Giá trị nghệ thuật văn bản Thủy tiên tháng Một
- Mở đầu bằng trải nghiệm cá nhân sinh động, giọng văn hóm hỉnh, gần gũi.
- Lập luận chặt chẽ, dẫn chứng phong phú, có số liệu, nguồn trích rõ ràng (người nói, tờ báo, thời gian).
- Sử dụng chú thích, cước chú giải thích thuật ngữ và địa danh, giúp người đọc dễ tiếp nhận thông tin khoa học.
Sơ đồ tư duy Thủy tiên tháng Một
Lời kết
Từ những bông thủy tiên nở sai mùa, Thô-mát L. Phrít-man giúp người đọc thấy biến đổi khí hậu không còn là chuyện xa xôi mà đang hiện diện ngay trước hiên nhà. Hiểu đúng vấn đề là bước đầu để mỗi người hành động vì một Trái Đất ổn định hơn.
Xem thêm: