Phân tích bài thơ Gặp lá cơm nếp (Thanh Thảo) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Thanh Thảo là nhà thơ từng sống và chiến đấu ở chiến trường miền Nam trong những năm chống Mỹ. Bài thơ Gặp lá cơm nếp của ông là tiếng lòng của một người con xa nhà nhớ mẹ, nhớ quê, đồng thời bộc lộ lòng yêu nước thầm kín mà sâu sắc.

Khổ thơ đầu kể hoàn cảnh gợi nỗi nhớ. Người con đã xa nhà nhiều năm, bỗng thấy “Thèm bát xôi mùa gặt”. Mùi xôi theo làn khói bay tới vừa thân quen vừa lạ lùng, bởi đã lâu lắm người con không được thưởng thức. Chỉ một mùi hương thôi cũng đủ khơi dậy cả miền kí ức.

Ở khổ thứ hai, hình ảnh người mẹ hiện lên. Người con hình dung chiều nay mẹ lại gom lá về nhóm bếp và nấu xôi:

Phải mẹ thổi cơm nếp
Mà thơm suốt đường con.

Hương xôi của mẹ như đi theo con suốt dọc đường. Đó cũng là tình yêu thương của mẹ luôn dõi theo con dù con ở bất cứ nơi đâu.

Hai khổ cuối, nỗi nhớ mẹ mở rộng thành nỗi nhớ quê hương. Người con khẳng định không thể quên hương vị quê nhà và nói: “Mẹ già và đất nước / Chia đều nỗi nhớ thương.” Với người lính, mẹ và Tổ quốc thiêng liêng như nhau. Cây lá giữa rừng Trường Sơn cũng như đồng cảm với người con, cứ “Hiểu lòng nên thơm mãi…”.

Bằng thể thơ năm chữ nhịp nhàng, hình ảnh giản dị và giọng thơ tâm tình, Gặp lá cơm nếp đã nói lên một chân lí: yêu mẹ cũng là yêu đất nước. Bài thơ khiến em thêm thương mẹ và quê hương mình.

Trong kí ức của mỗi người, mẹ thường gắn với một mùi hương: mùi khói bếp, mùi cơm mới, mùi bồ kết… Với người con trong bài thơ Gặp lá cơm nếp của Thanh Thảo, đó là mùi xôi nếp nấu với lá cơm nếp. Chỉ một lần bắt gặp mùi hương ấy giữa chặng đường xa, người con đã nhớ mẹ, nhớ quê và nhận ra tình yêu đất nước lớn lao trong lòng mình.

Bài thơ mở đầu bằng một lời tự bạch giản dị. Người con đã xa nhà mấy năm, một con số không cụ thể nhưng đủ để thấy thời gian xa cách đã dài. Ước muốn đầu tiên bật ra lại rất đời thường: “Thèm bát xôi mùa gặt”. Bát xôi ngày mùa là món quà của những ngày được mùa, của niềm vui đoàn tụ quanh mâm cơm gia đình. Rồi một làn khói lướt qua trước mắt, mang theo mùi xôi mà người con thấy lạ lùng. Cái “lạ” ấy chứa đựng nhiều cảm xúc: vừa ngỡ ngàng vì không ngờ gặp lại, vừa xúc động vì đã quá lâu không được nếm hương vị quen thuộc. Nhà thơ đã chọn khứu giác – giác quan gắn chặt nhất với kí ức – để mở cánh cửa nỗi nhớ.

Khổ thơ thứ hai đưa người đọc về với người mẹ. Câu hỏi về nơi mẹ đang ở trong buổi chiều nay vừa là lời tự hỏi, vừa là tiếng gọi thầm. Người con hình dung mẹ đang gom lá về nhóm bếp – một công việc nhỏ nhặt, quen thuộc của biết bao bà mẹ quê. Hai câu thơ tiếp theo là những câu hay nhất bài:

Phải mẹ thổi cơm nếp
Mà thơm suốt đường con.

Logic của câu thơ thật hồn nhiên: mùi xôi thơm đến thế, hẳn là do mẹ nấu. Nhưng mùi hương không chỉ bay trong không gian mà còn “thơm suốt đường con” – suốt quãng đường dài người con đã đi, đang đi. Đây là cách nói vừa thực vừa ảo: hương xôi trở thành hương của tình mẹ, lặng lẽ theo con trên mọi nẻo đường đời. Hình ảnh người mẹ vì thế hiện lên tảo tần, lam lũ mà ấm áp vô cùng, dù trong bài thơ không có một nét tả dung mạo nào.

Sang khổ thứ ba, cảm xúc dâng trào thành tiếng thốt lên về hương vị quê hương. Câu hỏi tu từ ngay sau đó là lời khẳng định chắc chắn: hương vị quê nhà đã thấm vào máu thịt người con. Rồi nhà thơ viết:

Mẹ già và đất nước
Chia đều nỗi nhớ thương.

Hai chữ “chia đều” thật giản dị mà sâu sắc. Trong lòng người con, mẹ và đất nước không tách rời, không bên nào nặng bên nào nhẹ. Với người lính đang ở chiến trường, nhớ mẹ cũng là nhớ quê hương; chiến đấu cho đất nước cũng là chiến đấu để bảo vệ người mẹ đang chờ mình. Tình cảm riêng và tình cảm chung đã hoà làm một.

Khổ cuối chỉ có hai dòng, như một nốt lặng ngân dài. Người con nhắc tới những cây lá nhỏ ở rừng Trường Sơn và kết thúc bằng câu “Hiểu lòng nên thơm mãi…”. Phép nhân hoá khiến cây lá có tâm hồn, biết thấu hiểu nỗi nhớ của người lính nên toả hương mãi không thôi. Dấu ba chấm cuối bài để lại dư âm: nỗi nhớ còn tiếp nối, tình yêu còn lan toả. Đặc biệt, hình ảnh ấy cho thấy quê hương như có mặt ngay giữa rừng Trường Sơn, an ủi và tiếp sức cho người lính.

Về nghệ thuật, bài thơ thành công với thể thơ năm chữ ngắn gọn, nhịp nhàng, vần chân gieo đều, tạo giọng tâm tình thủ thỉ. Hình ảnh thơ bình dị, gần gũi; các câu hỏi, câu cảm thán, phép nhân hoá được dùng tự nhiên. Mạch cảm xúc phát triển hợp lí: từ một mùi hương đến nỗi nhớ mẹ, từ nỗi nhớ mẹ đến lòng yêu quê hương xứ sở.

Gặp lá cơm nếp là một bài thơ nhỏ mà chứa đựng tình cảm lớn. Bài thơ nhắc em rằng tình yêu đất nước bắt đầu từ những điều gần gũi nhất – từ người mẹ, từ bát xôi, từ mùi lá quê nhà.

Có những bài thơ viết về Tổ quốc bằng những hình tượng kì vĩ, nhưng cũng có những bài thơ để Tổ quốc hiện lên từ một bát xôi. Gặp lá cơm nếp của Thanh Thảo thuộc kiểu thứ hai. Mười bốn dòng thơ năm chữ, không một từ ngữ to tát, vậy mà khép lại bài thơ, người đọc cảm nhận được cả một tình yêu đất nước sâu nặng được nuôi dưỡng từ tình mẹ.

Điểm khởi đầu của bài thơ là một cảm giác rất nhỏ: thèm. “Thèm bát xôi mùa gặt” – chữ “thèm” vốn thuộc về vị giác, về nhu cầu bình thường của con người, nhưng đặt sau quãng thời gian xa nhà nhiều năm, nó trở thành khao khát được trở về. Nhà thơ không nói nhớ nhà; ông chỉ nói thèm một món ăn, và chính sự kiệm lời ấy làm nỗi nhớ thêm thấm thía. Làn khói lướt qua cùng mùi xôi mà người con thấy lạ lùng là khoảnh khắc thức tỉnh: mùi hương quen thuộc trở nên lạ chỉ vì người ta đã sống quá lâu xa nó.

Nếu khổ đầu là cảm giác thì khổ hai là kí ức. Từ mùi xôi, người con lần về người nấu xôi. Câu hỏi mẹ đang ở nơi nào vào buổi chiều – thời khắc của sum họp, của khói bếp – khiến nỗi nhớ nhuốm màu bâng khuâng. Mẹ hiện lên trong một hành động duy nhất: gom lá về nhóm bếp. Không cần tả, ta đã thấy dáng mẹ cặm cụi, tần tảo như bao bà mẹ quê. Và rồi câu thơ “Mà thơm suốt đường con” mở ra một không gian khác hẳn: từ gian bếp nhỏ đến con đường dài người con đi. Hương xôi vượt khoảng cách địa lí để theo con – một liên tưởng đẹp về tình mẹ không bao giờ vơi cạn, lúc nào cũng đi cùng những bước chân con.

Khổ ba là bước chuyển quan trọng nhất. Tiếng “Ôi” mở đầu như một tiếng thở dài thương nhớ, rồi câu hỏi tu từ khẳng định không thể quên. Nhưng điều làm nên tầm vóc bài thơ là hai câu:

Mẹ già và đất nước
Chia đều nỗi nhớ thương.

Chữ “già” gợi người mẹ đang ngày một yếu đi nơi quê nhà, gợi cả nỗi lo của người con không được ở bên chăm sóc. Đặt “mẹ già” ngang hàng với “đất nước” bằng liên từ “và”, rồi khẳng định hai đối tượng ấy “chia đều” tình thương nhớ, nhà thơ đã nói lên một quan niệm rất Việt Nam: Tổ quốc không xa lạ mà gần gũi như mẹ, và yêu mẹ chính là cội nguồn của yêu nước. Ở đây, cái riêng không bị cái chung lấn át; hai tình cảm cân bằng, nâng đỡ nhau. Đó cũng là tâm thế của cả một thế hệ người lính ra trận: ra đi vì đất nước mà trong tim luôn có bóng hình người mẹ.

Khổ cuối chỉ hai dòng, như một khúc vĩ thanh. Cây lá cơm nếp nhỏ bé giữa rừng Trường Sơn mênh mông được nhân hoá: nó “Hiểu lòng nên thơm mãi…”. Thiên nhiên nơi chiến trường không còn xa lạ mà trở thành người bạn tri âm của người lính. Đồng thời, hình ảnh ấy cho thấy quê hương đã có mặt ngay trong rừng Trường Sơn – nơi người lính đang chiến đấu để bảo vệ những bát xôi, những người mẹ. Dấu chấm lửng khép bài thơ mà không khép cảm xúc.

Nghệ thuật của bài thơ nằm ở sự giản dị có chủ đích. Thể năm chữ với nhịp 2/3, 3/2 và vần chân gieo liền tạo giọng thủ thỉ; mỗi khổ là một nấc cảm xúc, tăng dần từ cảm giác đến kí ức, từ kí ức đến nhận thức. Các câu hỏi, câu cảm thán, phép nhân hoá xuất hiện đúng lúc, giúp lời thơ ngắn mà giàu sức vang.

Gặp lá cơm nếp cho em hiểu rằng những tình cảm lớn lao nhất thường bắt đầu từ những điều bé nhỏ nhất. Một mùi lá, một bát xôi, một dáng mẹ bên bếp lửa – đó là quê hương, là đất nước mà mỗi người mang theo suốt đời.

Trong bài thơ Gặp lá cơm nếp, Thanh Thảo không chỉ viết về mẹ mà còn khắc hoạ hình ảnh người con – một người lính xa nhà giàu tình cảm. Qua dòng cảm xúc của bài thơ, em thấy người con hiện lên thật đáng yêu và đáng trân trọng.

Trước hết, người con là người sống xa nhà đã lâu, mang trong lòng nỗi nhớ quê luôn thường trực. Chỉ cần một mùi xôi thoảng qua, nỗi nhớ ấy liền trỗi dậy. Ước mong được ăn một bát xôi ngày mùa thật bình dị, cho thấy người con vẫn giữ nguyên tâm hồn mộc mạc của đứa con làng quê.

Người con còn rất thương mẹ. Khi nhớ quê, điều đầu tiên anh nghĩ tới là mẹ: chiều nay mẹ đang làm gì, có phải mẹ đang nhóm bếp nấu xôi. Anh tin rằng hương thơm ấy chính là của mẹ, theo anh suốt dọc đường. Đó là niềm tin của một người con luôn cảm nhận được tình mẹ ở bên mình.

Đặc biệt, người con có tình yêu đất nước sâu sắc. Anh đặt mẹ và Tổ quốc ngang hàng, cùng chia nỗi nhớ thương. Ra đi chiến đấu ở rừng Trường Sơn, anh mang theo cả hình bóng mẹ và quê hương, coi đó là nguồn sức mạnh tinh thần.

Người con trong bài thơ khiến em xúc động và tự hỏi mình đã đủ quan tâm đến mẹ chưa. Em hiểu rằng dù đi đâu, làm gì, tình yêu với mẹ và quê hương sẽ luôn là điểm tựa vững chắc cho mỗi người.

Đọc bài thơ Gặp lá cơm nếp, em thật sự xúc động trước tình cảm người con dành cho mẹ. Xa nhà đã nhiều năm, chỉ cần thoáng thấy mùi xôi, người con đã nghĩ ngay đến mẹ, hình dung dáng mẹ đang gom lá nhóm bếp nơi quê nhà. Người con tin rằng mùi thơm ấy là của mẹ, như tình mẹ vẫn âm thầm dõi theo từng bước chân con. Nỗi nhớ mẹ lớn đến mức được đặt ngang hàng với nỗi nhớ đất nước, cho thấy trong trái tim người lính, mẹ thiêng liêng chẳng kém gì Tổ quốc. Tình cảm ấy giản dị mà sâu nặng, nhắc em phải biết yêu thương, quan tâm đến mẹ nhiều hơn ngay từ hôm nay.

Kết luận

Khi phân tích Gặp lá cơm nếp, em cần làm rõ mạch cảm xúc qua bốn khổ: hoàn cảnh gợi nỗi nhớ, hình ảnh người mẹ, lòng yêu quê yêu nước và hình ảnh cây lá Trường Sơn; đồng thời chỉ ra hiệu quả của thể thơ năm chữ. Xem thêm:

• Soạn bài Gặp lá cơm nếp – lời giải câu hỏi sách giáo khoa.
• Soạn bài Đồng dao mùa xuân – bài thơ bốn chữ cùng Bài 2.
• Tác giả Thanh Thảo – cuộc đời và sự nghiệp.