Soạn bài Bồng chanh đỏ ở đâu? – Ngữ văn 7 Kết nối tri thức (trang 106–109)

Đọc bài thuật lại cuộc “trò chuyện” tưởng tượng của một bạn học sinh với hình tượng nhân vật trong truyện Bồng chanh đỏ (Đỗ Chu). Hình dung, liên tưởng để hiểu và cảm nhận thêm về ý nghĩa, mối quan hệ giữa hình tượng nhân vật văn học với hiện thực đời sống.

Trả lời: Khi đọc, bạn có thể chia văn bản thành ba đoạn:

1. Trước chuyến về quê: tối trước hôm về Cát Bà, cô em gái tên My nhờ anh mang giúp hai cuốn sách, trong đó có tập Chuyện mùa hạ. Nam khen truyện Bồng chanh đỏ và tự hỏi hè này có còn gặp được loài chim ấy ở Cát Bà không.
2. Giấc mơ bên suối: Nam đi tìm chim giữa những lùm cây ven suối thì gặp một người thanh niên gầy, mặc quần áo xanh bạc màu. Qua câu chuyện về đầm sen và con chim từng được thả, Nam nhận ra đó là anh Hiền. Cậu hỏi anh về ước mơ, về chiến tranh, về lí do thả chim; anh kể rằng yêu cái đẹp không có nghĩa là giữ nó cho riêng mình.
3. Tỉnh giấc: một bóng chim đỏ vụt bay lên, Nam reo gọi rồi choàng tỉnh; My đang giục dậy ra xe. Văn bản khép lại bằng câu hỏi bồng chanh đỏ đang ở đâu.

Để hình dung, liên tưởng, hãy đối chiếu những câu Nam hỏi với gợi ý của sách: hỏi về ước mơ thuở nhỏ của anh (sở thích, tính cách), về những người lính trẻ (điều anh muốn kể nhất), về chuyện thả chim (điều anh quan tâm). Hãy nhớ lại chi tiết anh Hiền xếp sách lên xà nhà đi chiến đấu ở cuối truyện của Đỗ Chu: lời anh nói về những người ra đi, người trở về, người nằm lại giữa rừng giúp ta hiểu nhân vật văn học mang bóng dáng của cả một thế hệ có thật.

Theo em, “tôi” là ai trong mối quan hệ với truyện Bồng chanh đỏ và nhân vật anh Hiền?

Trả lời:

• Với truyện Bồng chanh đỏ: “tôi” là Nam, một cậu học sinh có quê ngoại ở Cát Bà, là người đọc đã đọc và rất thích truyện này.
• Với anh Hiền: “tôi” là người được gặp và trò chuyện với nhân vật trong giấc mơ, đóng vai người phỏng vấn. Nam cũng giống anh Hiền và Hoài ngày trước: mê quan sát các loài chim, ước mơ làm nhà sinh vật học. Có thể xem Nam là một người kế tiếp, mang tình yêu thiên nhiên của nhân vật vào đời sống hôm nay.

Bồng chanh đỏ chỉ là một hình tượng văn học hay là hình ảnh tồn tại cả trong văn học lẫn đời sống tự nhiên? Văn bản Bồng chanh đỏ ở đâu? giúp em hiểu ra vấn đề này như thế nào?

Trả lời: Bồng chanh đỏ tồn tại ở cả hai nơi.

• Trong đời sống tự nhiên: đó là loài chim nhỏ có thật thuộc họ bói cá, bộ lông rực rỡ, làm tổ trong hang ở bờ đất ven nước (theo chú thích ở Bài 1). Trong văn bản, anh Hiền nói ở Cát Bà cũng có loài chim này nhưng hiếm gặp, và anh vẫn bắt gặp chúng bên những con suối ở miền Trung, ở Cát Tiên và Cát Bà.
• Trong văn học: qua ngòi bút Đỗ Chu, con chim trở thành biểu tượng của vẻ đẹp thiên nhiên, của tuổi thơ trong trẻo, và của bài học tôn trọng sự sống tự do.

Văn bản cho thấy hình tượng văn học được nhà văn lấy từ đời thực, rồi qua người đọc nó lại trở về với đời thực: Nam đi tìm con chim có thật vì đã gặp nó trong trang sách.

“Tôi” đã gặp bồng chanh đỏ ở đâu? Trong hoàn cảnh nào? Ngoài tự nhiên hay trong tác phẩm văn học?

Trả lời: Nam gặp bồng chanh đỏ trong một giấc mơ, bên con suối giữa rừng Cát Bà, ngay sau khi trò chuyện với anh Hiền và hứa chỉ ngắm chứ không bắt chim. Một cánh chim đỏ rực lướt sát mặt nước, vút lên rồi lẫn vào những đốm nắng trên tán cây.

Cuộc gặp ấy không hẳn ở ngoài tự nhiên, cũng không hẳn trong sách. Khung cảnh là thiên nhiên có thật nơi quê ngoại của Nam, còn con chim và anh Hiền bước ra từ trang văn của Đỗ Chu. Đó là nơi giao nhau giữa văn học và đời sống trong trí tưởng tượng của người đọc. Còn cuộc gặp thật ngoài thiên nhiên thì vẫn đang ở phía trước, khi Nam lên đường về Cát Bà.

Qua câu chuyện về anh Hiền và bồng chanh đỏ trong giấc mơ của “tôi”, em có suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa hình tượng trong tác phẩm văn học và hiện thực đời sống?

Trả lời: Em nghĩ hình tượng văn học và hiện thực luôn đi theo hai chiều:

• Từ đời sống vào trang sách: nhân vật do nhà văn tưởng tượng nhưng có gốc rễ ngoài đời. Anh Hiền nói mình giống bao người lính trẻ thời ấy; con chim bồng chanh là loài chim có thật ở các đầm, suối.
• Từ trang sách trở lại đời sống: văn học tác động tới cách người đọc nghĩ và sống. Đọc truyện, Nam yêu thêm các loài chim; gặp anh Hiền trong mơ, cậu tự hứa sẽ không bắt bồng chanh đỏ.

Vì vậy, nhân vật văn học có thể sống tiếp ngoài trang sách, trong ý nghĩ và việc làm của mỗi người đọc.

Dựa vào văn bản trên và truyện Bồng chanh đỏ của nhà văn Đỗ Chu, hãy trả lời câu hỏi “Bồng chanh đỏ đang ở đâu?” theo cách của em.

Trả lời: Có thể trả lời bằng một đoạn văn ngắn:

Bồng chanh đỏ đang ở đầm sen sau làng của Hoài, nơi đôi vợ chồng chim trở về bên gốc vối và nuôi lứa con mới. Nó đang sống ven những con suối miền Trung, ở Cát Tiên, ở Cát Bà, nơi anh Hiền vẫn gặp. Nó cũng đang nằm yên trong những trang sách của Đỗ Chu, chờ một người đọc như Nam mở ra. Nhưng em nghĩ nơi bồng chanh đỏ ở lâu nhất là trong lòng những ai biết ngắm cái đẹp mà không muốn chiếm lấy nó. Chỉ khi ta giữ cho đầm sen còn nước trong, bờ suối còn cây xanh và không ai giương bẫy, loài chim ấy mới còn tiếp tục bay ngoài đời thật.

Chọn đọc một cuốn sách đang khiến em chú ý, tò mò. Trong quá trình đọc, thử hình dung em có thể đặt những câu hỏi nào để làm rõ hơn điều em muốn biết: cách tác giả tạo nên nhân vật hoặc những chi tiết tiêu biểu, hoàn cảnh ra đời, thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm trong cuốn sách.

Trả lời: Ví dụ với Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, cuốn sách My mang theo trong văn bản, có thể đặt các nhóm câu hỏi:

• Về nhân vật: Vì sao tác giả để An, một cậu bé thành phố, lưu lạc xuống vùng rừng U Minh? Những chi tiết nào khiến An lớn lên qua từng chặng đường? Nhân vật Võ Tòng được xây dựng bằng những nét ngoại hình, hành động nào để vừa gân guốc vừa nhân hậu?
• Về chi tiết tiêu biểu: Cảnh lấy mật ong, cảnh chợ nổi Năm Căn có ý nghĩa gì ngoài việc tả cảnh?
• Về hoàn cảnh ra đời: Tác giả viết cuốn sách khi nào, trong thời gian sống ở đâu, vì sao lại viết về vùng đất phương Nam thời kháng chiến?
• Về thông điệp: Qua hành trình của An, tác giả muốn nói gì về con người, thiên nhiên và lòng yêu nước của người dân Nam Bộ?

Sau khi đặt câu hỏi, hãy tìm câu trả lời trong sách, trong lời giới thiệu, bài viết về tác giả, rồi thử viết một cuộc trò chuyện ngắn với nhân vật như cách Nam đã làm.