Ôn tập học kì II Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (trang 114–115)

Kẻ vào vở hai cột A, B theo mẫu dưới đây, sau đó nối tên thể loại ở cột A với đặc điểm phù hợp được nêu ở cột B; giải thích lí do bạn tạo ra các đường nối giữa hai cột. (Cột A: Truyện; Sử thi; Thơ; Văn bản thông tin tổng hợp; Văn bản nghị luận. Cột B: có cốt truyện; sáng tạo nhân vật, sự việc liên quan đến lịch sử theo trí tưởng tượng dân gian; đề cập đến người thật, việc thật; bộc lộ trực tiếp tình cảm cảm xúc của tác giả, ngôn ngữ cô đọng; có miêu tả, kể chuyện, biểu cảm; thường kết hợp sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ; coi trọng lí lẽ, bằng chứng.)

Trả lời:

Năm thể loại, bảy đặc điểm, nên có thể loại nhận hai đường nối. Một vài đặc điểm dùng chung (truyện và sử thi đều có cốt truyện), vì vậy cần giải thích vì sao chọn.

Theo bạn, cần lưu ý những điều gì khi đọc hiểu văn bản thuộc các thể loại dưới đây (có thể dùng bảng để tóm lược các điều cần lưu ý)? a. Văn nghị luận; b. Thơ; c. Truyện.

Trả lời:

Nhận xét về tư tưởng nhân nghĩa trong Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi) và cho biết chất “hùng văn” của tác phẩm này chủ yếu toát ra từ đâu.

Trả lời:

Tư tưởng nhân nghĩa. Ngay hai câu mở đầu, Nguyễn Trãi đặt nền cho cả bài cáo: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo”. Nhân nghĩa vốn là khái niệm Nho giáo về tình thương và lẽ phải giữa người với người; Nguyễn Trãi đưa nó vào quan hệ giữa dân tộc với dân tộc. Nhân nghĩa là làm cho dân được yên, và muốn dân yên thì phải trừ kẻ bạo ngược, tức giặc Minh xâm lược. Tư tưởng ấy còn gắn với ý thức về chủ quyền (nước có văn hiến, núi sông, phong tục, triều đại riêng) và lan đến cách kết thúc chiến tranh: tha cho mấy vạn quân hàng, cấp thuyền, ngựa cho về nước. Đó là nhân nghĩa vừa kiên quyết vừa bao dung.

Chất “hùng văn” toát ra từ:

• Tầm vóc nội dung: tuyên bố độc lập và tổng kết cả một cuộc kháng chiến mười năm.
• Giọng văn: lúc đanh thép (cáo trạng tội ác giặc), lúc trầm hùng (những ngày đầu gian khó), lúc dồn dập sôi nổi (chiến thắng liên tiếp).
• Hình thức biền ngẫu: câu văn đối xứng, nhịp nhàng; nhiều hình ảnh phóng đại mang tầm vũ trụ, so sánh với lịch sử Trung Hoa để khẳng định vị thế ngang hàng.
• Lập luận chặt chẽ: từ chân lí (nhân nghĩa, độc lập) đến thực tiễn (tội giặc, chiến thắng) rồi rút ra ý nghĩa lịch sử.

Văn bản Nguyễn Trãi – nhà ngoại giao, nhà hiền triết, nhà thơ (A-ma-đu Ma-ta Mơ Bâu) giúp bạn hiểu thêm những gì về con người anh hùng và con người nghệ sĩ ở Nguyễn Trãi? Nhận xét về cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng của tác giả bài viết này.

Trả lời:

• Con người anh hùng: người mưu sĩ đi theo Lê Lợi, dùng ngòi bút ngoại giao để “đánh vào lòng” quân địch, giảm đổ máu cho cả hai bên; người coi nhân nghĩa, yên dân là mục đích của mọi việc làm.
• Con người nghệ sĩ: nhà thơ yêu thiên nhiên, có tâm hồn tinh tế; nhà hiền triết suy ngẫm về đạo làm người. Điều đáng chú ý là tác giả không tách ba phẩm chất ra mà cho thấy chúng thống nhất trong một con người.
• Lí lẽ và bằng chứng: lập luận theo hướng tổng hợp; bằng chứng lấy từ tiểu sử và tác phẩm (thư từ gửi tướng giặc, thơ văn); cái nhìn của một người nước ngoài, lại ở cương vị đứng đầu UNESCO, làm tăng tính khách quan và sức nặng. Giọng văn trang trọng, giàu sự kính phục, đúng tinh thần một bài phát biểu kỉ niệm danh nhân.

Qua việc đọc ba văn bản nghị luận Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn), Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi), Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần khẳng định chân lí độc lập của đất nước (theo Nguyễn Hữu Sơn), nêu một số điểm khác biệt giữa: a. Văn bản nghị luận văn học và văn bản nghị luận xã hội? b. Văn bản nghị luận trung đại với văn bản nghị luận hiện đại?

Trả lời:

Nhận xét về cách quan sát, miêu tả thiên nhiên và cảnh sinh hoạt của Nguyễn Trãi trong bài thơ Dục Thuý sơn hoặc Bảo kính cảnh giới – bài 43.

Trả lời: (chọn Bảo kính cảnh giới – bài 43)

• Quan sát bằng nhiều giác quan: thị giác (màu xanh của hoè, sắc đỏ của thạch lựu, hồng liên trì), thính giác (tiếng chợ cá ồn ào ở làng ngư phủ, tiếng ve dắng dỏi lúc chiều), khứu giác (hương sen trong ao).
• Cảnh được nhìn ở trạng thái động, căng đầy sức sống: những động từ mạnh như “đùn đùn”, “phun”, “tiễn” làm cảnh ngày hè như đang tự trào ra.
• Thiên nhiên đi cùng đời sống con người: cảnh chợ cá, tiếng ve gắn với nhịp sinh hoạt bình dị, ấm no; từ đó dẫn tới mơ ước có cây đàn của vua Thuấn để dân giàu đủ khắp đòi phương.
• Điểm nhìn của một người “hóng mát” nhàn tản nhưng lòng không nhàn: cuối cùng vẫn hướng về dân. Nét cổ điển (thể thơ Nôm Đường luật, điển cố) hoà với nét dân dã (từ thuần Việt, cảnh làng chài).

Chỉ ra một vài điểm khác nhau trong cách ngắt nhịp, gieo vần, dùng biện pháp tu từ,… tạo âm điệu thể hiện niềm thương nhớ giữa hai bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng và Chiếc lá đầu tiên của Hoàng Nhuận Cầm.

Trả lời:

Nhận xét về cách sử dụng vai kể, điểm nhìn của hai trong số các văn bản truyện sau đây: Đất rừng phương Nam, Giang, Buổi học cuối cùng, Dưới bóng hoàng lan,…

Trả lời:

• Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi): người kể xưng “tôi” là bé An, cậu bé từ nơi khác lưu lạc đến rừng U Minh. Vì là người lạ, An nhìn mọi thứ bằng con mắt tò mò, ngạc nhiên, nên những chi tiết về kèo ong, cách lấy mật, cảnh rừng tràm hiện ra tươi mới. Điểm nhìn có lúc chuyển sang tía nuôi, má nuôi, thằng Cò, những người thạo rừng, để bổ sung hiểu biết mà An chưa có.
• Dưới bóng hoàng lan (Thạch Lam): người kể giấu mình ở ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn đặt gần như trọn vẹn vào Thanh. Người đọc theo bước chân Thanh vào vườn, ngửi hương hoàng lan, nghe tiếng bà, cảm cùng anh sự bình yên. Cách kể này giữ được khoảng cách đủ để câu văn đẹp, tiết chế, mà vẫn chạm sâu vào cảm xúc nhân vật.
• So sánh: ngôi thứ nhất tạo cảm giác chân thật, sống động của trải nghiệm; ngôi thứ ba với điểm nhìn bên trong một nhân vật tạo giọng kể nhẹ, trữ tình, hợp với truyện ít sự kiện.

Từ một số tác phẩm truyện và trích đoạn chèo/ tuồng đã học, hãy chỉ ra ít nhất 3 điểm khác nhau về cách xây dựng nhân vật giữa hai thể loại này (có thể sử dụng mẫu bảng sau, làm vào vở): STT – Nhân vật trong tác phẩm truyện – Nhân vật trong tác phẩm kịch (chèo/ tuồng).

Trả lời:

Tiếng Việt (câu 10)

Đọc đoạn trích và thực hiện các yêu cầu bên dưới: (1) Thứ nhất, đọc sách giúp chúng ta mở mang kiến thức. (2) Sách là kho tàng trí thức vô tận của nhân loại. (3) Sách cung cấp cho chúng ta những hiểu biết ở nhiều lĩnh vực như toán học, vật lí, lịch sử, địa lí, văn học,… (4) Sách làm cho tâm hồn ta phong phú, trí óc ta rộng mở và cuộc sống của chúng ta ý nghĩa hơn. (5) Đọc sách giúp chúng ta phát triển kĩ năng ngôn ngữ. (6) Chúng ta có thể mở rộng vốn từ vựng thông qua việc đọc sách. (7) Ngoài ra, chúng ta còn có thể cải thiện khả năng viết của mình thông qua việc đọc sách. (8) Thêm vào đó, khi đọc sách thường xuyên, bạn sẽ được trau dồi các từ vựng mới cũng như cải thiện khả năng viết lách mà đôi khi chính bạn cũng không hề nhận ra điều đó. a. Chỉ ra lỗi dùng từ trong câu (2) và sửa lại cho đúng. b. Có thể viết lại các câu (6), (7), (8) như thế nào để văn bản ngắn gọn, súc tích hơn? c. Chỉ ra lỗi liên kết trong đoạn trích trên và sửa lại cho đúng.

Trả lời:

a. Câu (2) dùng nhầm “trí thức” (người làm nghề lao động trí óc) với “tri thức” (hiểu biết). Sửa: Sách là kho tàng tri thức vô tận của nhân loại.

b. Ba câu (6), (7), (8) lặp ý: câu (8) nói lại cả nội dung câu (6) và (7). Có thể gộp thành một câu: Đọc sách thường xuyên giúp ta tích luỹ thêm từ ngữ và viết tốt hơn, nhiều khi chính ta cũng không nhận ra sự tiến bộ ấy.

c. Lỗi liên kết: đoạn mở bằng “Thứ nhất” (câu 1) nhưng không có “Thứ hai” ở chỗ chuyển sang ý mới (câu 5), khiến hai ý lớn dính vào nhau; ngoài ra người viết đổi cách xưng hô giữa “chúng ta” và “bạn” (câu 8). Sửa: đặt từ nối “Thứ hai” vào đầu câu (5) để đánh dấu ý lớn thứ hai; thống nhất một cách xưng hô “chúng ta”; có thể tách thành hai đoạn, mỗi đoạn một ý.

Viết, nói và nghe (câu 11–15)

Lập bảng tóm tắt yêu cầu đối với các kiểu bài: Viết một bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hay một quan niệm (Bài 7); Viết một bài luận về bản thân (Bài 9).

Trả lời:

Tìm ý, lập dàn ý cho một trong hai đề dưới đây: Đề a. Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá về nội dung và hình thức nghệ thuật của một trong các bài thơ mà bạn đã đọc theo yêu cầu đọc mở rộng. Đề b. Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá về nội dung và hình thức nghệ thuật của một trong những tác phẩm truyện mà bạn đã đọc theo yêu cầu đọc mở rộng.

Trả lời: (đề b, tác phẩm Buổi học cuối cùng của An-phông-xơ Đô-đê)

Tìm ý: Truyện kể gì? (buổi học tiếng Pháp cuối cùng ở một làng vùng An-dát sau khi vùng này bị Phổ chiếm, qua lời cậu bé Phrăng). Chủ đề? (tình yêu tiếng mẹ đẻ gắn với tình yêu tự do, đất nước). Nghệ thuật? (ngôi thứ nhất, tâm lí nhân vật chuyển biến, chi tiết đặc sắc, giọng kể vừa hồn nhiên vừa xúc động).

Dàn ý:

• Mở bài: giới thiệu Đô-đê và truyện ngắn; nêu nhận định khái quát: một buổi học bình thường trở thành bài học về lòng yêu nước.
• Thân bài:
  • Nội dung 1: Diễn biến tâm trạng Phrăng: từ ham chơi, sợ bị hỏi bài đến ngạc nhiên, hối hận, rồi thấm thía giá trị của tiếng Pháp.
  • Nội dung 2: Hình ảnh thầy Ha-men: trang phục trang trọng, lời nói nhẹ nhàng, nhận lỗi về mình, khoảnh khắc cuối cùng viết lên bảng câu khẳng định tình yêu nước Pháp.
  • Nội dung 3: Những người dân trong làng đến dự buổi học: thể hiện nỗi đau mất nước và sự trân trọng muộn màng với tiếng mẹ đẻ.
  • Nghệ thuật: ngôi kể thứ nhất của một đứa trẻ tạo sự chân thật; miêu tả tâm lí tinh tế; chi tiết giàu ý nghĩa (tiếng kèn của lính Phổ, chim bồ câu gù ngoài mái); kết thúc lặng mà ám ảnh.
• Kết bài: đánh giá giá trị của truyện; liên hệ trách nhiệm giữ gìn tiếng Việt hôm nay.

Tập trình bày các nội dung chính đã thực hiện ở câu 12.

Trả lời: Gợi ý chuyển dàn ý thành bài nói khoảng 5 phút:

• Mở đầu (khoảng 30 giây): chào; đặt câu hỏi gợi tò mò, ví dụ: “Nếu ngày mai bạn không được học tiếng Việt nữa, buổi học hôm nay sẽ khác đi thế nào?”; giới thiệu tác phẩm.
• Triển khai (khoảng 4 phút): trình bày lần lượt ba nội dung và phần nghệ thuật; mỗi phần nêu một chi tiết tiêu biểu; dùng trang chiếu ghi từ khoá, tránh đọc nguyên văn.
• Kết thúc (khoảng 30 giây): nhắc lại thông điệp; cảm ơn và mời người nghe đặt câu hỏi.
• Lưu ý: nhìn người nghe, điều chỉnh tốc độ, ngắt nghỉ ở chỗ cảm xúc (đoạn thầy Ha-men cuối buổi), có cử chỉ phù hợp.

Tóm tắt nội dung của ít nhất một văn bản theo yêu cầu đọc mở rộng với mỗi thể loại: thần thoại, sử thi, chèo/ tuồng, truyện, văn bản nghị luận, văn bản thông tin (nếu là tác phẩm lớn, nhiều chương/ khúc: tóm tắt tối thiểu 1 chương/ khúc), trong đó có sử dụng biện pháp chêm xen hoặc liệt kê.

Trả lời: (phần in nghiêng là chỗ dùng chêm xen hoặc liệt kê)

• Thần thoại – Cuộc tu bổ lại các giống vật: Vì nặn vạn vật quá vội, Ngọc Hoàng để nhiều con vật thiếu bộ phận. Ngài phái ba vị Thiên thần mang nguyên liệu xuống trần để xem xét, bù đắp, lắp thêm chỗ còn thiếu cho từng loài. Truyện lí giải một cách hóm hỉnh vì sao các loài vật có hình dạng như ngày nay.
• Sử thi – Đăm Săn đi chinh phục nữ thần Mặt Trời: Đăm Săn – người anh hùng đã đánh thắng hai tù trưởng giàu mạnh – muốn cưới nữ thần Mặt Trời. Chàng vượt rừng, băng qua đất đỏ, đất đen để tới nhà nữ thần, nhưng không nghe lời khuyên, chàng sa xuống rừng sáp đen và chết.
• Chèo – Xã trưởng – Mẹ Đốp: Mẹ Đốp – vợ anh mõ, thay chồng đi rao mõ – đối đáp với Xã trưởng, kẻ tự hào mình đứng đầu hàng xã. Xã trưởng huênh hoang, coi thường nghề mõ; Mẹ Đốp dùng lối chơi chữ, nói mỉa, vừa giữ lễ vừa hạ được cái oai rởm của hắn.
• Truyện – Buổi học cuối cùng: Phrăng đến lớp muộn, sợ bị phạt, nhưng thấy lớp học khác thường: thầy mặc lễ phục, dân làng ngồi ở cuối lớp, không khí im phăng phắc. Thầy Ha-men báo đây là buổi học tiếng Pháp cuối cùng. Phrăng hối hận vì đã lười học.
• Nghị luận – Tôi có một giấc mơ: Mác-tin Lu-thơ Kinh – nhà hoạt động dân quyền người Mỹ gốc Phi – nhắc lại lời hứa về tự do, bình đẳng chưa được thực hiện với người da màu, kêu gọi đấu tranh bất bạo động và vẽ ra giấc mơ về một nước Mỹ mọi người được đối xử như nhau.
• Văn bản thông tin – Chợ nổi – nét văn hoá sông nước miền Tây: Người viết đưa ta tới những phiên chợ họp ngay trên sông, nơi có ghe xuồng tấp nập, cây bẹo treo hàng, tiếng kèn, tiếng rao lảnh lót, và mong nét sinh hoạt độc đáo ấy được giữ lại.

Đọc diễn cảm (theo trí nhớ) một số đoạn văn, đoạn thơ/ bài thơ mà bạn yêu thích và mới tìm hiểu được trong năm học lớp 10.

Trả lời: Đây là hoạt động thực hành. Gợi ý chọn: khổ đầu Tây Tiến (giọng ngân, nhấn từ “nhớ”), đoạn mở đầu Bình Ngô đại cáo (giọng trang trọng, dứt khoát), đoạn Thanh bước vào vườn trong Dưới bóng hoàng lan (giọng chậm, nhẹ). Khi đọc: thuộc kĩ trước, xác định cảm xúc chủ đạo, ngắt nhịp theo thể thơ, nhấn vào từ ngữ then chốt, giữ ánh mắt với người nghe.