Soạn bài Nam quốc sơn hà – bài thơ Thần (Nguyễn Hữu Sơn) – Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo

Ghi lại những suy nghĩ, cảm nhận của bạn về bài thơ Nam quốc sơn hà.

Trả lời:

Gợi ý: Mỗi lần đọc bài thơ, em có cảm giác như nghe một lời tuyên bố được nói bằng giọng sang sảng, không chút do dự. Chỉ với hai mươi tám chữ, người xưa vừa nói rõ đất này thuộc về ai, vừa cho kẻ thù biết trước số phận nếu dám kéo quân sang. Em thấy tự hào vì từ gần một nghìn năm trước, ông cha ta đã có ý thức rõ ràng về lãnh thổ và về vị thế ngang hàng với nước lớn phương Bắc. Bài thơ ngắn nhưng vững chãi như cột mốc chủ quyền được dựng bằng chữ.

Xác định những câu văn cho thấy tác giả đã liên hệ với bối cảnh văn hóa, xã hội để hiểu câu thơ sâu sắc hơn.

Trả lời:

Đó là các câu ở phần đầu văn bản, khi người viết giảng chữ “đế” trong câu thơ thứ nhất:

• Câu giải thích rằng trong chữ Hán, “đế” và “vương” đều được dịch là vua, đều đại diện cho đất nước, nhưng “đế” luôn ở bậc cao hơn.
• Câu nói về thứ bậc trong chế độ phong kiến phương Bắc: chỉ thiên tử của triều chính thống mới nắm quyền tối cao, vua các nước nhỏ chịu thần phục thì chỉ được phong vương.
• Câu nêu thực tế lịch sử thời Bắc thuộc: ngay các thủ lĩnh khởi nghĩa cũng chỉ xưng hoặc được gọi là vương (Trưng Nữ Vương, Triệu Việt Vương, Bố Cái Đại Vương, Tiền Ngô Vương).
• Câu lưu ý rằng các triều đại về sau vẫn xưng đế trong nước, nhưng khi giao thiệp với nước lớn lại xưng vương – một cách ứng xử ngoại giao khéo léo, mềm mỏng.

Nhờ đặt chữ “đế” vào bối cảnh lễ nghi, chính trị ấy, người đọc thấy rõ việc gọi vua nước Nam là “đế” là một tuyên bố ngang hàng đầy bản lĩnh.

Xác định hệ thống luận điểm, lí lẽ, bằng chứng của văn bản trên dựa vào bảng sau (làm vào vở): Luận điểm 1, 2,… – Lí lẽ và bằng chứng.

Trả lời:

Văn bản trên được viết ra nhằm mục đích gì? Tác giả đã thể hiện quan điểm như thế nào khi bàn về bài thơ Nam quốc sơn hà?

Trả lời:

• Mục đích: giúp người đọc hiểu sâu từng chữ, từng câu của bài thơ, qua đó chứng minh Nam quốc sơn hà đúng là “bài thơ Thần” nói lên chân lí độc lập của đất nước, xứng với vị trí lời tuyên ngôn về nền độc lập.
• Quan điểm: người viết đứng ở vị trí trân trọng, tự hào và hoàn toàn đồng tình với tư tưởng của bài thơ. Ông xem chủ quyền của nước Nam là lẽ phải hiển nhiên, coi việc xâm lược là phi nghĩa và tin chắc kẻ xâm lược sẽ thất bại. Thái độ ấy lộ rõ qua những từ ngữ đánh giá mạnh như “chân lí”, “chính nghĩa”, “tất yếu”, “đanh thép”.

Các luận điểm trong văn bản được sắp xếp theo trình tự nào? Cách sắp xếp ấy có tác dụng gì?

Trả lời:

• Trình tự: người viết đi lần lượt từ câu thơ thứ nhất đến câu thứ tư (đề – thực – luận – kết), mỗi câu là một luận điểm; sau cùng mới khái quát về thể thơ, âm hưởng và giá trị của cả bài. Đây là cách triển khai từ bộ phận đến tổng thể.
• Tác dụng: bài viết mạch lạc, dễ theo dõi vì đi đúng mạch của bài thơ; người đọc vừa hiểu kĩ từng câu, vừa thấy được sự liên kết giữa các câu (hai câu đầu khẳng định, hai câu sau cảnh báo); phần đánh giá cuối bài trở nên có sức nặng vì đã được chuẩn bị bằng bốn luận điểm trước đó.

Ở đoạn văn đầu tiên, tác giả đề cập đến sự phân biệt “đế” và “vương” trong xã hội phong kiến Trung Hoa nhằm mục đích gì?

Trả lời:

Người viết phân biệt hai chữ này để làm nổi bật giá trị của chữ “đế” trong câu “Nam quốc sơn hà Nam đế cư”. Trong quan niệm phong kiến phương Bắc, chỉ thiên tử của “thiên triều” mới được xưng đế, còn vua các nước xung quanh chỉ là vương, tức là bề tôi. Bài thơ gọi vua nước Nam là “Nam đế” có nghĩa là đặt nước Nam ngang hàng với phương Bắc, không chịu phận chư hầu. Nhờ sự đối chiếu ấy, người đọc hiểu rằng câu thơ không chỉ nói đất nào có chủ ấy mà còn khẳng định quyền tự chủ trọn vẹn và lòng tự tôn của cả dân tộc.

Tác giả cho rằng bài thơ Nam quốc sơn hà “xứng đáng được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc”. Bạn có đồng ý với ý kiến này hay không? Vì sao?

Trả lời:

Em tán thành nhận định này, bởi:

• Về nội dung: một văn bản tuyên ngôn về độc lập phải nói rõ đất nước có chủ quyền, có lãnh thổ riêng và sẵn sàng bảo vệ chủ quyền ấy. Bài thơ có đủ các ý đó: vua Nam ngang hàng hoàng đế phương Bắc, bờ cõi đã được định rõ, kẻ xâm phạm là phi nghĩa và chắc chắn thất bại.
• Về thời điểm: bài thơ gắn với cuộc kháng chiến chống Tống, ra đời trước Bình Ngô đại cáo (thế kỉ XV) hàng trăm năm và Tuyên ngôn Độc lập năm 1945. Trong những văn bản cùng tinh thần, đây là tiếng nói sớm nhất còn lưu lại.
• Về tác động: bài thơ được đọc lên giữa lúc chiến sự căng thẳng, vừa làm tướng sĩ phấn chấn, vừa khiến quân giặc nao núng – tức là nó có sức mạnh của một lời tuyên bố chính thức trước kẻ thù.

Vì vậy, xem bài thơ như lời tuyên ngôn độc lập mở đầu của nước ta là hoàn toàn có cơ sở.