Phân tích Huyện Trìa xử án (Nghêu, Sò, Ốc, Hến) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Trong kho tàng sân khấu dân gian, Nghêu, Sò, Ốc, Hến là vở tuồng đồ để lại nhiều tiếng cười nhất. Đoạn trích Huyện Trìa xử án dựng lại một phiên tòa ở huyện đường, nơi tác giả dân gian để cho chính kẻ cầm cân nảy mực tự phơi bày sự tham lam, háo sắc của mình.

Huyện Trìa xuất hiện bằng lời xưng danh đầy tự mãn: “Tri huyện Trìa là mỗ / Nội hạt tiếng khen khen ta”. Nhưng chỉ ít câu sau, hắn đã tự lật tẩy. Hắn than “Giận mụ huyện hay ghen”, tức là một ông quan sợ vợ; hắn khoe “Luật không hay (thời ta) xử theo trí, / Thẳng tay một mực ăn tiền”, tức là một ông quan không biết luật và chỉ xử theo đồng tiền. Tiếng cười bật lên từ độ vênh giữa lời tự khen và sự thật mà nhân vật vô tình nói ra.

Phiên xử càng làm rõ bản chất ấy. Trùm Sò khai rõ ràng: “Mồng một mất đồ hôm nọ, / Mồng hai nhìn thấy đặng đây”. Thế mà quan chẳng buồn tra hỏi, chỉ kêu “Ngồi lâu thời mỏi”. Vừa thấy Thị Hến, hắn đã nói thẳng “Việc phải, không, vốn ta chưa tỏ, / Thấy đơn cô chút chạnh lòng thương”. Chưa biết đúng sai mà đã thương, công đường biến thành nơi quan tán tỉnh người bị kiện. Viên đề lại cũng chẳng hơn gì: lúc nói riêng thì chê “Ông Huyện cũng xằng”, lúc làm việc lại theo ý quan mà kết luận Thị Hến oan.

Kết quả là một bản án ngược đời. Vợ chồng Trùm Sò bị quy tội “Ỷ phú gia hống hách, / Hiếp quả phụ thân cô”, rồi được quan “tha” như ban ơn. Người mất của chỉ biết than “Trời cao kêu chẳng thấu”, còn Thị Hến hẹn về nhà “báo đáp”. Qua lối thoại văn vần ngắn gọn, nhiều tiếng đệm, lời xưng danh và lời nói riêng đặc trưng của tuồng, tác giả dân gian đã vạch trần một chốn “cửa quan” nơi lẽ phải phụ thuộc vào tiền và sắc.

Huyện Trìa xử án vì thế không chỉ gây cười mà còn là lời tố cáo sắc bén bộ máy quan lại phong kiến. Tiếng cười ấy đến nay vẫn nhắc nhở rằng công lí chỉ có được khi người cầm quyền trong sạch.

Tuồng đồ là dòng tuồng hài của sân khấu truyền thống, lấy chuyện làng xã làm đề tài và dùng tiếng cười để chế giễu thói hư tật xấu. Trong số các vở tuồng đồ, Nghêu, Sò, Ốc, Hến được nhắc đến nhiều nhất, và cảnh xử án ở lớp XIII – được sách giáo khoa đặt tên Huyện Trìa xử án – là một trong những cảnh đặc sắc của vở. Chỉ trong một phiên tòa ngắn, tác giả dân gian đã phơi bày cả một bộ máy xử kiện mục nát.

Mở đầu đoạn trích là lời xưng danh của Huyện Trìa. Theo lệ tuồng, nhân vật bước ra sân khấu sẽ tự giới thiệu mình với khán giả, và Huyện Trìa tận dụng dịp này để tự khen:

Tri huyện Trìa là mỗ
Nội hạt tiếng khen khen ta:
Cầm đường ngày tháng vào ra,
Hoa nguyệt hôm mai thong thả.

Bốn câu có vẻ oai vệ, nhưng chữ “hoa nguyệt” đã hé lộ một ông quan ham chơi bời. Tiếp đó, hắn vừa than “Ngẫm chuyện nhà quá ngán, / Giận mụ huyện hay ghen” vừa huênh hoang những câu chữ Hán nửa vời “Cao tài tật túc, / Tiên đắc hữu tiền”. Đến khi nói về công việc, hắn thú nhận không chút ngượng ngùng: “Luật không hay (thời ta) xử theo trí, / Thẳng tay một mực ăn tiền. / Đơn từ già, trẻ, lạ quen, / Nhắm mắt đánh đòn phát lạc.” Người dân đến cửa quan, bất kể đúng sai, đều có thể bị đòn; chỉ ai có “tiền tốt bạc”, có lễ vật thì mới được lo liệu. Nhân vật không cần ai tố cáo, bởi chính hắn đã tự khai hết.

Vụ án được Đề Hầu trình lên: “Trộm của Trùm Sò đêm trước / Vu cho Thị Hến hôm qua”. Đáng lẽ quan phải xem xét chứng cứ, nhưng Huyện Trìa lại quay ra chê lão Đề “hay nói bậy”, “Mồm xà cáng vinh râu ngoe ngoét”. Rồi hắn gọi hai bên vào khai. Thị Hến nói bằng giọng kể khổ: “Nỗi ức oan khôn xiết”, “Phận goá bụa hôm mai côi cút”, chối rằng “Mua của chiên việc ấy vốn không”. Trùm Sò thì khai ngắn gọn và rõ ràng, có ngày mất, có ngày nhận ra đồ. Ai đúng ai sai, người xem dễ dàng nhận thấy.

Thế nhưng phiên tòa rẽ sang hướng khác. Huyện Trìa kêu “Ngồi lâu thời mỏi, / Nó nói kéo dài”, rồi quay sang Thị Hến với những lời lẽ chẳng giống quan tòa chút nào: “Thấy đơn cô chút chạnh lòng thương”, “(Em) Phải năng lên hầu gần quan / (Thời) Ai dám nói vu oan gieo hoạ”. Cách xưng “em” – “quan”, lời hứa che chở đổi lấy việc “hầu hạ” cho thấy hắn dùng quyền xử án để mặc cả tình riêng. Thị Hến cũng khéo: nàng tôn quan là “Phụ mẫu dân”, nhún mình “Ti tiện nữ đơn cô”, ngầm nhận lời. Quan liền cho đó là “dây duyên nợ” do “trời đất đẩy đưa”.

Đề Hầu đứng bên, bực bội nói riêng: “Mụ đà nên tệ / Ông Huyện cũng xằng”. Câu nói cho thấy hắn thấy rõ cái sai của quan và cả mánh khóe của Thị Hến. Nhưng khi quay lại làm việc, hắn lập tức đổi giọng, chê “Lão Trùm Sò ăn nói trầm trây”, khẳng định “Thị Hến oan, tình hình tỏ rõ” và làm tờ khai theo đúng ý quan. Kẻ giúp việc cũng gió chiều nào che chiều ấy.

Phán quyết cuối cùng là đỉnh điểm của sự phi lí: “Nguyên tang không phải đó”, vợ chồng Trùm Sò “Ỷ phú gia hống hách, / Hiếp quả phụ thân cô”, “Tội cả vợ lẫn chồng”, rồi quan lại ra vẻ khoan dung “(Thôi) Ta thứ liền ông, liền mụ”. Người mất của không lấy lại được của, còn mang tội và phải cúi đầu tạ ơn. Lời than “Trời cao kêu chẳng thấu” của họ đặt cạnh lời hứa “Hồi gia nội sẽ toan báo đáp” của Thị Hến tạo nên một kết thúc vừa buồn cười vừa chua chát.

Về nghệ thuật, đoạn trích tiêu biểu cho tuồng đồ: nhân vật mang tên con vật nhỏ, tự xưng danh, bộc lộ tính cách qua lời nói; lời thoại văn vần, câu ngắn, nhịp nhanh; có đủ đối thoại, độc thoại, bàng thoại và chỉ dẫn sân khấu. Những tiếng đệm “(Em)”, “(Thời)”, “(Mà)” giúp lời thoại dễ diễn, dễ nhấn. Thành ngữ “cua nói có, vọ nói không” và những câu chữ Hán nửa vời khiến giọng điệu vừa dân dã vừa giễu cợt.

Huyện Trìa xử án đã dùng tiếng cười để phê phán một bộ máy xử kiện chạy theo tiền và sắc. Đằng sau tiếng cười là nỗi ngán ngẩm của người dân xưa trước cảnh “cửa quan” bất công, và cũng là khát vọng về một nền công lí thật sự.

Nếu phải chọn một gương mặt tiêu biểu cho kiểu quan lại bị dân gian mang ra giễu cợt, người ta khó bỏ qua Huyện Trìa trong vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến. Chỉ riêng cái tên đã là một lời chế nhạo: trìa là loài ốc nhỏ ven biển, vậy mà lại ngồi ghế tri huyện, nắm quyền sinh sát cả một vùng. Qua đoạn trích Huyện Trìa xử án, chân dung ông quan này hiện lên với đủ thói xấu: tự đắc, dốt nát, tham tiền, háo sắc và sợ vợ.

Trước hết, Huyện Trìa là kẻ tự đắc. Hắn tự giới thiệu mình là người được “Nội hạt tiếng khen”, được dân khen “hữu nhân”, được người đời đồn là “tri lí”. Thế nhưng tất cả chỉ là lời hắn tự nói ra. Người xem càng nghe càng thấy nực cười, bởi những gì hắn kể tiếp sau đó chứng minh điều ngược lại.

Hắn là một ông quan dốt luật và tùy tiện. “Luật không hay (thời ta) xử theo trí” – không biết luật thì xử theo ý mình; “Đơn từ già, trẻ, lạ quen, / Nhắm mắt đánh đòn phát lạc” – ai đến cửa quan cũng có thể bị đòn mà chẳng cần xét. Việc xử án, vốn phải dựa trên luật pháp và chứng cứ, trong tay hắn trở thành trò tùy hứng.

Nguy hiểm hơn, hắn là kẻ tham tiền. Câu “Thẳng tay một mực ăn tiền” nói lên tất cả; hắn còn nói nơi nào “tốt tiền tốt bạc” thì hắn lo liệu, lễ vật “nhiều mâm cũng đặng”. Những câu chữ Hán hắn đem ra khoe như “Tiên đắc hữu tiền” càng khiến người nghe bật cười, vì cái học của hắn cũng chỉ để phục vụ đồng tiền.

Nhưng nét nổi bật nhất trong phiên xử là thói háo sắc. Trùm Sò vừa khai xong, hắn đã than “Ngồi lâu thời mỏi”. Đến lượt Thị Hến, giọng hắn lập tức ngọt lại: “Này Thị Hến! / Việc phải, không, vốn ta chưa tỏ, / Thấy đơn cô chút chạnh lòng thương”. Chưa biết phải trái mà đã thương, chưa xử mà đã hứa che chở, lại còn dặn nàng “Hãy xuống lên hầu hạ cho liên, / Phương lợi hại rồi ta sẽ tính”. Khi Thị Hến ngọt ngào đáp lại, hắn coi đó là “dây duyên nợ”, là “trời đất đẩy đưa”. Ông quan tòa đã hoàn toàn quên mất mình đang ngồi ở công đường.

Oái oăm thay, kẻ ra oai với dân lại rất sợ vợ. Ngay trong lời xưng danh, hắn đã than “Giận mụ huyện hay ghen. / Hễ đi mô cả tiếng run en”. Chi tiết này làm nhân vật càng thêm lố bịch: ở nhà sợ vợ, ra ngoài lại tán tỉnh người đàn bà đang bị kiện.

Tất cả những thói xấu ấy dồn vào bản án cuối cùng. Huyện Trìa phán tang vật “không phải đó”, quy cho vợ chồng Trùm Sò tội ỷ giàu hiếp đáp người góa bụa, xử “Tội cả vợ lẫn chồng” rồi lại “tha” như ban ơn. Hắn vừa xử sai, vừa muốn được tiếng là quan nhân từ. Người mất của thành kẻ có tội, kẻ bị kiện được coi là nạn nhân – một sự đảo lộn mà chỉ quyền lực tùy tiện mới làm được.

Về nghệ thuật, tác giả dân gian không dùng một lời bình nào. Nhân vật tự xưng danh, tự khai, tự hành động, và chính lời hắn tố cáo hắn. Lời thoại văn vần, nhịp nhanh, xen tiếng đệm “(thời ta)”, “(Em)” khiến giọng Huyện Trìa lúc oai vệ, lúc ngọt xớt, rất hợp với sân khấu tuồng đồ.

Huyện Trìa là bức biếm họa sinh động về quan lại phong kiến: bề ngoài oai nghiêm, bên trong rỗng tuếch và đầy dục vọng. Tiếng cười dành cho nhân vật này là tiếng cười khinh bỉ, đồng thời là lời nhắc nhở về phẩm chất cần có của người cầm quyền.

Nói đến Huyện Trìa xử án, người ta thường nhớ ngay đến ông quan háo sắc. Nhưng tiếng cười của đoạn trích không chỉ đến từ một nhân vật. Đề Hầu, Thị Hến và vợ chồng Trùm Sò, mỗi người một vẻ, đã cùng Huyện Trìa dựng nên bức tranh trọn vẹn về chốn công đường trong xã hội cũ.

Đề Hầu là viên đề lại giúp quan làm án. Lúc đầu, hắn trình vụ việc có vẻ nghiêm túc: có bọn trộm của Trùm Sò rồi “Vu cho Thị Hến”, nhà Trùm Sò là bậc “phú gia”, tội này “luật nọ khó tha”. Bị quan chê “hay nói bậy”, hắn im lặng. Khi thấy quan ngọt nhạt với Thị Hến, hắn nói riêng một mình: “Mụ đà nên tệ / Ông Huyện cũng xằng / Phen này ông bày mặt thú lang / Huếch với mụ ắt râu trụi lủi.” Lời độc thoại ấy cho thấy hắn hiểu rõ cả hai đang giở trò, và có lẽ cũng chẳng vui gì khi quan chiếm phần hơn. Vậy mà ngay sau đó, hắn quay ra chê Trùm Sò “ăn nói trầm trây”, khẳng định “Thị Hến oan, tình hình tỏ rõ”, rồi làm tờ khai theo đúng ý quan: “Tờ khai đó, đây đành có đó, / Lúc ra đây, rồi lại xử đây.” Đề Hầu là hình ảnh kẻ thừa hành xu nịnh, sẵn sàng bẻ cong sự thật để giữ ghế.

Thị Hến là nhân vật thú vị nhất. Trước công đường, nàng không cãi lí mà kể khổ: “Nỗi ức oan khôn xiết”, “Phận goá bụa hôm mai côi cút”. Nàng hiểu rằng ở chốn này, lời lẽ khéo léo có sức nặng hơn chứng cứ. Khi quan tỏ tình ý, nàng đáp lại bằng những lời vừa nhún nhường vừa đưa đẩy: “Phụ mẫu dân quyền quý ấy bề trên, / Ti tiện nữ đơn cô là phận dưới”, rồi “Xin ngài hãy thương, / Vốn tôi ưng dạ.” Nàng không phải nạn nhân ngây thơ, mà là người biết tận dụng điểm yếu của kẻ có quyền. Lời tạ ơn cuối cùng, hẹn “Hồi gia nội sẽ toan báo đáp”, mở ra màn mắc lỡm ở phần sau của vở tuồng, nơi chính Thị Hến sẽ khiến Huyện Trìa, Đề Hầu cùng bẽ mặt.

Vợ chồng Trùm Sò là người đi kiện nhưng rốt cuộc lại thành kẻ thua kiện. Lời khai của Trùm Sò ngắn gọn, rõ ràng: “Mồng một mất đồ hôm nọ, / Mồng hai nhìn thấy đặng đây. / Đồ đạc nhìn đã không sai, / Mua chác đó xin ngài tra hỏi.” Ông tin vào lẽ phải và vào quan. Nhưng lẽ phải ấy chẳng được ai lắng nghe. Bị quy tội ỷ giàu hiếp đáp người góa bụa, hai vợ chồng chỉ còn biết than “Trời cao kêu chẳng thấu, / Quan lớn dạy phải vâng”. Trùm Sò là nhà giàu, không phải người thấp cổ bé họng, vậy mà vẫn chịu thiệt. Chi tiết ấy khiến tiếng cười thêm chua chát: ở chốn cửa quan này, ngay cả người có của cũng không chắc giữ được lẽ phải nếu không biết “lo lót” đúng chỗ.

Đặt các nhân vật cạnh nhau, ta thấy một vòng quay khép kín: quan tùy tiện, lại xu nịnh, kẻ khéo léo được lợi, người ngay thẳng chịu thiệt. Tác giả dân gian không đứng hẳn về phía ai, mà cười cả vào cái bộ máy khiến những chuyện như thế trở nên bình thường. Nghệ thuật tuồng đồ với lời tự xưng danh, lời nói riêng, lời thoại văn vần nhịp nhàng đã giúp mỗi nhân vật lộ rõ tính cách chỉ qua vài câu nói.

Huyện Trìa xử án vì vậy là bức tranh thu nhỏ của xã hội phong kiến ở cấp làng xã, huyện đường. Mỗi nhân vật là một nét vẽ, và tất cả cùng tạo nên một tiếng cười vừa hả hê vừa đáng suy ngẫm.

Nếu tuồng thầy đưa người xem vào không khí bi hùng của trung thần, nghĩa sĩ, thì tuồng đồ kéo họ về với đời thường ở làng xã, với những ông quan, bà góa, anh trộm, lão nhà giàu. Huyện Trìa xử án là đoạn trích giúp ta thấy rõ những đặc trưng nghệ thuật ấy.

Đặc trưng đầu tiên là cách đặt tên và xây dựng nhân vật. Trìa, Hầu, Sò, Hến đều là tên những loài nhuyễn thể nhỏ bé ven biển. Gắn những cái tên ấy với tri huyện, đề lại, phú hộ, tác giả dân gian vừa tạo sự gần gũi, vừa hạ bệ những kẻ có chức có quyền. Nhân vật tuồng đồ không có đời sống nội tâm phức tạp; mỗi người mang một nét tính cách nổi bật và bộc lộ ngay từ lần xuất hiện đầu tiên.

Đặc trưng thứ hai là lời xưng danh. Huyện Trìa bước ra sân khấu và nói thẳng với khán giả: “Tri huyện Trìa là mỗ / Nội hạt tiếng khen khen ta”. Đây là lời bàng thoại, không nói với nhân vật nào trên sân khấu. Nhờ thủ pháp này, nhân vật “tự khai” với người xem những điều không ai tự nói ra ngoài đời: “Thẳng tay một mực ăn tiền”, “Giận mụ huyện hay ghen”. Tiếng cười nảy sinh từ sự thành thật trơ trẽn ấy.

Đặc trưng thứ ba là ngôn ngữ kịch đa dạng. Đối thoại giữa Huyện Trìa với Đề Hầu, với Thị Hến đẩy câu chuyện đi tới. Lời nói riêng của Đề Hầu – “Mụ đà nên tệ / Ông Huyện cũng xằng” – được đánh dấu bằng chỉ dẫn “(riêng)”, để khán giả biết điều nhân vật nghĩ mà các nhân vật khác không nghe. Những chỉ dẫn “(Hạ)” cho biết nhân vật rời sân khấu. Nhờ vậy, văn bản vừa đọc được như một câu chuyện, vừa là kịch bản để diễn.

Đặc trưng thứ tư là lời thoại văn vần. Phần lớn các lượt lời gồm những câu ngắn bốn, năm, sáu chữ, gieo vần liền mạch, như “Trời cao kêu chẳng thấu, / Quan lớn dạy phải vâng, / Cúi đầu tạ dưới sân, / Xin lui về bổn quán.” Lối nói lối này giúp diễn viên dễ thuộc, dễ ngân nga và tạo nhịp điệu nhanh, dồn dập cho cảnh trò. Xen vào đó là những tiếng đệm đặt trong ngoặc đơn: “(Em) Phải năng lên hầu gần quan / (Thời) Ai dám nói vu oan gieo hoạ”. Tiếng đệm giúp người diễn lấy hơi, nhấn giọng, và trong trường hợp này còn làm câu nói của quan thêm ngọt ngào, lả lơi.

Đặc trưng thứ năm là tình huống trào phúng. Phiên tòa – nơi lẽ ra nghiêm trang nhất – lại trở thành nơi quan tán tỉnh bị đơn, lại xu nịnh quan, và bản án cuối cùng đảo ngược hoàn toàn đúng sai. Cái nghiêm trang bên ngoài càng làm nổi bật cái lố bịch bên trong. Ngôn ngữ dân gian như thành ngữ “cua nói có, vọ nói không”, hay những câu chữ Hán nửa vời “Cao tài tật túc, / Tiên đắc hữu tiền” càng làm tăng chất giễu cợt.

Tất cả những yếu tố nghệ thuật ấy phục vụ cho một cảm hứng chủ đạo: châm biếm, phê phán quan lại tham nhũng và cái công lí méo mó của xã hội cũ. Huyện Trìa xử án cho thấy tuồng đồ không chỉ để mua vui mà còn là tiếng nói sắc sảo của người dân trước những bất công trong đời sống.

Người Việt xưa có câu “vô phúc đáo tụng đình” – kẻ không may mới phải đến chốn kiện tụng. Tuồng đồ Nghêu, Sò, Ốc, Hến còn đi xa hơn: trong cảnh Huyện Trìa xử án, ngay cả một nhà giàu như Trùm Sò, có chứng cứ trong tay, cũng thua kiện chỉ vì người bị kiện có nhan sắc và quan tòa có dục vọng. Đoạn trích là một phiên tòa lộn ngược, và chính sự lộn ngược ấy làm nên sức mạnh châm biếm của tác giả dân gian.

Cấu trúc của đoạn trích giống như một chiếc thang đi xuống của công lí. Bậc đầu tiên là lời xưng danh của quan tòa. Theo lẽ thường, một vị quan xưng danh để khẳng định uy quyền. Huyện Trìa cũng bắt đầu như thế: “Cầm đường ngày tháng vào ra, / Hoa nguyệt hôm mai thong thả.” Nhưng chữ “hoa nguyệt” đã chen vào giữa chữ “cầm đường”, báo hiệu một ông quan lấy chuyện trăng hoa làm việc chính. Rồi hắn tự nhận “Luật không hay (thời ta) xử theo trí”, tự nhận “một mực ăn tiền”. Quan tòa không biết luật, không cần luật, chỉ cần tiền – nền móng của công lí đã sụp ngay từ lời mở đầu.

Bậc thứ hai là cách quan nghe trình báo. Đề Hầu trình vụ án kèm những lời có vẻ đúng mực: nhà Trùm Sò là “phú gia”, tội vu tang “luật nọ khó tha”. Nhưng quan chẳng cần biết đúng sai, chỉ để ý đến bộ mặt “hay nói bậy” của lão Đề. Sự khinh thường thuộc hạ cũng là khinh thường chính công việc xét xử.

Bậc thứ ba là lúc lấy lời khai. Tác giả dân gian đặt hai lời khai cạnh nhau như một phép thử. Lời Thị Hến dài, nhiều cảm xúc, nhấn vào thân phận: “Phận goá bụa hôm mai côi cút”, “Nhờ quan lớn tỏ lòng”. Lời Trùm Sò ngắn, chắc, có ngày tháng, có vật chứng. Một phiên tòa công bằng sẽ nghiêng về lời thứ hai. Nhưng Huyện Trìa kêu “Ngồi lâu thời mỏi”, rồi thốt ra câu then chốt: “Việc phải, không, vốn ta chưa tỏ, / Thấy đơn cô chút chạnh lòng thương”. Câu nói ấy là lời tự thú về nguyên tắc xét xử của hắn: không cần biết phải trái, chỉ cần động lòng. Lòng thương ở đây không phải lòng trắc ẩn, mà là lòng ham muốn được che bằng lời lẽ bề trên.

Bậc thứ tư là sự đồng lõa của kẻ dưới. Lời độc thoại của Đề Hầu cho thấy hắn biết rõ quan đang “xằng”. Người xem chờ đợi hắn lên tiếng, nhưng hắn lại quay ngoắt, làm tờ khai kết luận “Thị Hến oan”. Cái xấu không chỉ nằm ở một ông quan, mà được cả bộ máy nuôi dưỡng bằng sự im lặng và xu nịnh.

Bậc cuối cùng là bản án. Huyện Trìa dùng những từ ngữ trang trọng nhất – “pháp công”, “phú gia”, “quả phụ” – để tuyên một bản án sai trái nhất. Vợ chồng Trùm Sò bị quy tội “Ỷ phú gia hống hách, / Hiếp quả phụ thân cô”, rồi được “tha” như một ân huệ. Chiếc áo ngôn từ đạo mạo khoác lên hành vi bất công, và khoảng cách giữa lời lẽ với sự thật chính là nơi tiếng cười bùng lên. Lời than “Trời cao kêu chẳng thấu” của người thua kiện vang lên song song với lời hẹn “báo đáp” của người thắng kiện, khép lại cảnh trò bằng một nụ cười chua chát.

Điều đáng quý ở tác giả dân gian là họ không cần lên án bằng những lời nặng nề. Họ chỉ để nhân vật tự nói, tự làm, còn người xem tự rút ra kết luận. Đó là đặc trưng của tiếng cười tuồng đồ: cười để khinh, cười để tỉnh. Thị Hến trong đoạn trích cũng không phải nhân vật “tốt” theo nghĩa thông thường; nàng khôn ngoan và biết lợi dụng. Chính vì vậy, mũi nhọn châm biếm không chĩa vào một người phụ nữ, mà chĩa vào cái cơ chế khiến sự khôn ngoan ấy có đất sống: một công đường nơi tiền và sắc thay cho luật.

Đọc Huyện Trìa xử án hôm nay, ta vẫn thấy tiếng cười ấy còn nguyên giá trị. Nó nhắc rằng công lí không nằm ở những lời xưng danh oai vệ hay những câu chữ trang trọng, mà ở sự liêm chính của người cầm cân nảy mực. Và khi công lí bị bẻ cong, tiếng cười của nhân dân chính là một bản án không thể kháng cáo.

Kết luận

Dù chọn góc phân tích nào, bài văn về Huyện Trìa xử án cũng cần làm rõ hai lớp: lớp nội dung (quan lại tham tiền, háo sắc, công lí bị đảo ngược) và lớp nghệ thuật (tuồng đồ với lời tự xưng danh, lời thoại văn vần, tình huống trào phúng). Hãy trích dẫn chính xác các câu thoại tiêu biểu và bám sát diễn biến phiên tòa thay vì kể lại toàn bộ câu chuyện.

Xem thêm:

• Soạn bài Huyện Trìa xử án (Chân trời sáng tạo)
• Soạn bài Huyện Trìa, Đề Hầu, Thầy Nghêu mắc lỡm Thị Hến
• Phân tích nhân vật Thị Mầu (Thị Mầu lên chùa)
• Soạn bài Huyện đường (Kết nối tri thức)