Ôn tập học kì I Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (trang 149–150)

Kẻ vào vở hai cột A, B theo mẫu, sau đó nối tên thể loại ở cột A (thần thoại, sử thi, thơ, văn bản thông tin tổng hợp, chèo cổ/tuồng đồ) với đặc điểm phù hợp được nêu ở cột B; giải thích lí do bạn tạo ra các đường nối giữa hai cột A và B.

Trả lời:

Cột B có bảy đặc điểm cho năm thể loại, nên có hai thể loại được nối với hai đặc điểm.

Nêu tóm tắt những điểm cần lưu ý khi đọc hiểu một văn bản theo các thể loại: a. Thần thoại; b. Sử thi; c. Chèo (hoặc tuồng); d. Văn bản thông tin (thuyết minh có lồng ghép…); e. Thơ (có thể tóm tắt dưới hình thức lập bảng).

Trả lời:

Hãy tóm tắt hai trong số các văn bản đã đọc ở học kì I, trong đó có: một văn bản thần thoại hoặc sử thi; một văn bản thông tin tổng hợp (thuyết minh có lồng ghép yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm).

Trả lời:

Thần Trụ Trời (thần thoại Việt Nam). Thuở trời đất còn là một khối mù mịt, chưa có muôn loài, một vị thần khổng lồ xuất hiện. Thần dùng đầu đội trời lên, rồi đào đất, khuân đá đắp thành một cái cột cao để chống trời. Cột càng cao, trời càng bị đẩy lên, đất phía dưới phẳng dần. Khi trời đất đã phân đôi, thần phá cột đi, đất đá văng tung khắp nơi thành núi đồi, gò đống, chỗ đào đất trũng xuống thành biển, sông. Người đời sau gọi vị thần ấy là Thần Trụ Trời.

Chợ nổi – nét văn hoá sông nước miền Tây. Văn bản giới thiệu chợ nổi, kiểu chợ họp ngay trên sông, bằng ba phần. Phần đầu kể tên những chợ nổi sầm uất ở các tỉnh miền Tây, nơi hàng trăm ghe xuồng chở nông sản, hàng hoá tụ về từ sáng sớm. Phần hai nói về những cách rao hàng không đâu có: dùng cây bẹo là cây sào dựng trên ghe để treo mẫu hàng cho khách nhìn từ xa, dùng tiếng kèn, và tiếng rao lảnh lót của người bán đồ ăn thức uống. Phần cuối nêu dư âm của chợ nổi trong lòng du khách và nhắc tới giá trị văn hoá cần giữ gìn. Xen giữa thông tin là những đoạn tả cảnh ghe xuồng tấp nập, những câu bày tỏ sự yêu mến của người viết, cùng ảnh minh hoạ.

Theo bạn, vì sao cách giải thích của người xưa về đặc điểm, tập tính một số loài vật trong Cuộc tu bổ lại các giống vật (thần thoại Việt Nam) vẫn có thể mang lại sự thích thú đối với người đọc, người nghe trong thời đại phát triển của khoa học?

Trả lời:

Truyện kể Ngọc Hoàng mở cuộc “tu bổ” để hoàn thiện những bộ phận còn thiếu của các con vật. Người đọc hôm nay biết đặc điểm loài vật do tiến hoá, nhưng vẫn thấy thích thú vì mấy lẽ:

• Cách giải thích ngây thơ mà hóm hỉnh, như một trò chơi tưởng tượng: mỗi đặc điểm quen thuộc của con vật bỗng có một “lí do” bất ngờ.
• Truyện cho ta thấy cách người xưa quan sát tự nhiên rất kĩ và tìm cách hiểu nó bằng trí tưởng tượng; đọc truyện là gặp lại lối nghĩ hồn nhiên của tổ tiên.
• Thần thoại không cạnh tranh với khoa học; nó thuộc về văn chương. Giá trị của nó là niềm vui thẩm mĩ và vốn văn hoá, giống như ta vẫn thích nghe chuyện cổ tích dù biết chuyện không có thật.

Theo bạn, hai nhân vật anh hùng Đăm Săn (sử thi Đăm Săn) và Ô-đi-xê (sử thi Ô-đi-xê) có những điểm gì giống nhau và vì sao có sự giống nhau ấy?

Trả lời:

• Giống nhau: đều là người đứng đầu (tù trưởng, vua xứ I-tác), mang tầm vóc phi thường; đều dấn thân vào những cuộc phiêu lưu gian nan, đối mặt với thử thách vượt sức người thường (quái vật Xi-la, vực xoáy Ka-ríp; rừng sáp, thế lực thần linh); đều hành động vì danh dự và quyền lợi của cộng đồng; đều được miêu tả bằng lối phóng đại, so sánh trang trọng.
• Khác nhau đáng chú ý (để thấy rõ hơn cái giống): Ô-đi-xê nổi bật ở mưu trí và sự tỉnh táo khi phải chọn mất ít người hơn là mất cả thuyền; Đăm Săn nổi bật ở sức mạnh và khát vọng lớn đến táo bạo.
• Vì sao giống: cả hai thuộc thể loại sử thi anh hùng, ra đời khi cộng đồng cần một người đại diện cho sức mạnh tập thể; tư duy của người xưa còn gắn với thần thoại nên thử thách thường mang màu kì ảo; và người anh hùng là nơi cộng đồng gửi gắm lí tưởng chung.

Theo bạn, trong Đăm Săn đi chinh phục nữ thần Mặt Trời, việc tác giả nói nhiều về nhân vật nữ thần Mặt Trời có làm mờ đi tính cách anh hùng của Đăm Săn trong văn bản hay không? Vì sao?

Trả lời:

Không. Sử thi tả kĩ vẻ đẹp, sự giàu có và quyền năng của nữ thần chính là để đo tầm vóc của người muốn chinh phục nàng. Đối tượng càng cao xa, hành động của Đăm Săn càng táo bạo. Những lời can ngăn và sự từ chối của nữ thần cũng làm rõ thêm tính cách chàng: không chùn bước, quyết đi đến cùng. Ngay cả khi thất bại, như kết cục bi tráng mà sử thi dành cho chàng, Đăm Săn vẫn hiện lên là người dám vượt giới hạn. Có thể coi nữ thần là tấm gương để hình ảnh người anh hùng hiện lên lớn hơn.

Nêu một số điểm giống nhau và khác nhau về đề tài, nhân vật trong chèo cổ và tuồng đồ.

Trả lời:

Phát biểu suy nghĩ của bạn về nhân vật Thị Mầu khi đọc Thị Mầu lên chùa (Quan Âm Thị Kính) hoặc nhân vật Thị Hến khi đọc Huyện Trìa, Đề Hầu, Thầy Nghêu mắc lỡm Thị Hến (Nghêu, Sò, Ốc, Hến).

Trả lời (chọn Thị Mầu):

Thị Mầu là con gái nhà phú ông, lên chùa lễ Phật nhưng mắt chỉ để vào chú tiểu Kính Tâm. Cô ăn nói táo bạo, chủ động trêu ghẹo, tỏ tình, không giữ ý tứ ở nơi cửa thiền. Dưới con mắt lễ giáo phong kiến, Thị Mầu là kẻ lẳng lơ, đáng chê. Đọc kĩ lại thấy nhân vật phức tạp hơn: đó là một cô gái trẻ dám sống thật với khao khát tình yêu, dám nói điều mà người phụ nữ thời ấy phải giấu kín. Sự táo bạo của cô vừa gây cười vừa như một lời thách thức những ràng buộc khắt khe. Em không đồng tình với cách cư xử thiếu chừng mực ở chốn tôn nghiêm, nhưng hiểu và phần nào thông cảm với khát vọng được yêu của nhân vật. Chính vì vậy Thị Mầu trở thành một trong những vai đào lệch sống động nhất của sân khấu chèo.

Nêu tác dụng của việc lồng ghép yếu tố miêu tả, biểu cảm trong hai văn bản Tranh Đông Hồ – nét tinh hoa của văn hoá dân gian Việt Nam và Chợ nổi – nét văn hoá sông nước miền Tây.

Trả lời:

• Miêu tả giúp người đọc hình dung đối tượng chưa từng thấy tận mắt: màu sắc, nét vẽ, chất giấy của tranh Đông Hồ; cảnh ghe xuồng chen nhau, cây bẹo treo đủ loại rau quả trên chợ nổi. Thông tin vì thế cụ thể và dễ nhớ.
• Biểu cảm bộc lộ sự quý trọng, yêu mến của người viết với di sản văn hoá; cảm xúc ấy lan sang người đọc, khơi ý thức gìn giữ.
• Hai yếu tố này làm văn bản bớt khô, hấp dẫn hơn, nhưng vẫn phục vụ mục đích chính là cung cấp thông tin, không lấn át thông tin.

Việc sử dụng phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ trong một văn bản thông tin có tác dụng như thế nào? Sử dụng bằng chứng từ các văn bản mà bạn đã đọc để làm rõ thêm ý kiến của mình.

Trả lời:

Ảnh, hình vẽ, sơ đồ, số liệu trình bày bằng bảng giúp thông tin trực quan, ngắn gọn hơn lời giải thích; người đọc nắm ý nhanh và nhớ lâu; đồng thời tăng độ tin cậy vì người đọc thấy tận mắt đối tượng. Bằng chứng: ở Chợ nổi – nét văn hoá sông nước miền Tây, ảnh chụp ghe hàng và cây bẹo giúp người chưa đến miền Tây hiểu ngay “cây bẹo” là gì mà không cần đoạn tả dài; ở Đàn ghi-ta phím lõm trong dàn nhạc cải lương, hình ảnh cây đàn với cần đàn khoét lõm giải thích được điều mà chữ khó diễn đạt. Tuy vậy, hình ảnh cần đúng chỗ, có chú thích, nếu không sẽ gây rối mắt.

Xác định chủ thể trữ tình, cách ngắt nhịp, gieo vần trong bài thơ Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương).

Thân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ba chìm với nước non
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Trả lời:

• Chủ thể trữ tình: “em”, lời người phụ nữ mượn hình ảnh chiếc bánh trôi để nói về mình (lối mở đầu “thân em” quen thuộc của ca dao than thân).
• Ngắt nhịp: câu 1 nhịp 2/5 (Thân em / vừa trắng lại vừa tròn), ba câu sau nhịp 4/3 (Bảy nổi ba chìm / với nước non; Rắn nát mặc dầu / tay kẻ nặn; Mà em vẫn giữ / tấm lòng son). Nhịp 4/3 ở câu cuối nhấn vào ý chí giữ trọn phẩm giá.
• Gieo vần: vần chân “on” ở cuối câu 1, 2, 4: tròn – non – son, đúng luật thất ngôn tứ tuyệt.

Phần viết (câu 12–14)

Dựa vào yêu cầu đối với kiểu bài (Bài 2 và Bài 3), hãy chỉ ra điểm khác biệt trong cách mở bài, thân bài, kết bài giữa hai kiểu bài: nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học và nghị luận về một vấn đề xã hội.

Trả lời:

Điểm cốt lõi: bằng chứng của kiểu bài thứ nhất nằm trong văn bản; bằng chứng của kiểu bài thứ hai nằm ngoài đời sống.

Nêu một số điểm khác nhau đáng lưu ý trong cách tìm ý, lập dàn ý cho hai kiểu bài viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá chủ đề, những nét đặc sắc về nghệ thuật của một truyện kể và của một bài thơ.

Trả lời:

• Với truyện kể: tìm ý từ cốt truyện, tình huống, nhân vật (hành động, lời nói), người kể chuyện và điểm nhìn, chi tiết tiêu biểu, yếu tố kì ảo (nếu là thần thoại, sử thi). Dàn ý thường đi theo các phương diện: chủ đề → nhân vật → nghệ thuật kể; có thể kèm vài câu tóm tắt ngắn.
• Với bài thơ: tìm ý từ chủ thể trữ tình, mạch cảm xúc, thể thơ, vần, nhịp, hình ảnh, biện pháp tu từ. Dàn ý có thể đi theo bố cục bài thơ (từng khổ, từng cặp câu) hoặc theo luận điểm; bắt buộc trích thơ chính xác, không tóm tắt.

Lập dàn ý cho một trong hai đề: Đề a. Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một bài thơ mà theo bạn là có giá trị về chủ đề và đặc sắc về hình thức nghệ thuật. Đề b. Viết văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội mà bạn quan tâm.

Trả lời (Đề a, chọn Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương):

• Mở bài: giới thiệu Hồ Xuân Hương, “bà chúa thơ Nôm”; bài thơ vịnh vật mà nói người, vừa tả bánh trôi vừa nói thân phận và phẩm giá người phụ nữ.
• Thân bài:
  • Lớp nghĩa thứ nhất: hình dáng (trắng, tròn), cách làm (nặn, luộc, nổi chìm trong nồi nước) của chiếc bánh.
  • Lớp nghĩa thứ hai: vẻ đẹp hình thể của người phụ nữ (câu 1); thân phận chìm nổi, lệ thuộc (câu 2, 3) qua thành ngữ bảy nổi ba chìm được đảo lại, cụm tay kẻ nặn; phẩm chất son sắt (câu 4) qua quan hệ từ mà và hình ảnh tấm lòng son.
  • Nghệ thuật: thất ngôn tứ tuyệt viết bằng chữ Nôm, ngôn ngữ bình dị, mượn lối nói ca dao; ẩn dụ, đa nghĩa; giọng vừa xót xa vừa kiêu hãnh.
  • Đánh giá: tiếng nói cảm thông và tự khẳng định hiếm có trong thơ trung đại.
• Kết bài: khẳng định giá trị bài thơ và cảm nghĩ của bản thân.

Gợi ý Đề b: có thể chọn vấn đề gắn với các văn bản thông tin đã đọc, ví dụ người trẻ với việc giữ gìn nghệ thuật truyền thống. Dàn ý: nêu vấn đề → thực trạng (sân khấu chèo, tuồng vắng khán giả trẻ; nhưng cũng có những dự án làm mới) → nguyên nhân → ý nghĩa của việc giữ gìn → phản bác ý kiến cho rằng nghệ thuật cũ đã lỗi thời → giải pháp cụ thể → kết luận.