Mục tiêu là cái đích cụ thể mà một người hay một tập thể đặt ra và cố đạt tới, như đạt 8 điểm Toán cuối kì hay chạy đủ 5 km mỗi sáng. Từ này còn một nghĩa cũ hơn: chỗ, điểm để nhắm bắn vào. Bài dưới đây giải thích hai nét nghĩa ấy, chỉ ra mục tiêu khác mục đích ở đâu và cách đặt một mục tiêu đủ rõ để làm theo được.
| Nghĩa ngắn | Đích cụ thể cần đạt tới; điểm để nhằm vào (khi bắn, khi tấn công) |
| Gốc từ | Hán Việt 目標: mục (con mắt) + tiêu (cái nêu, cái mốc) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | goal, objective, target (tùy ngữ cảnh) |
Hai nét nghĩa của chữ mục tiêu trong từ điển
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp mục tiêu là danh từ và tách hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất thuộc chuyện ngắm bắn: chỗ, điểm để nhằm vào. Pháo thủ “bắn trúng mục tiêu“, trinh sát “phát hiện mục tiêu” là dùng nghĩa này. Từ đồng nghĩa gần nhất của nó là đích, như trong “bắn trúng đích”.
Nghĩa thứ hai mới là nghĩa người ta tra nhiều: cái đích cần đạt tới để thực hiện một nhiệm vụ. Một lớp học đặt mục tiêu 100% học sinh đọc xong ba cuốn sách trong học kì. Một cửa hàng nhỏ đặt mục tiêu bán gấp đôi trong tháng Tết. Ở nghĩa này mục tiêu luôn gắn với một kết quả có thể kiểm lại được, nên người ta hay nói “đạt mục tiêu”, “hoàn thành mục tiêu”, “đặt mục tiêu cho từng giai đoạn”.
Hai nghĩa thật ra chung một hình ảnh: có một điểm ở phía trước, mắt nhìn vào đó, mọi cố gắng dồn về đó.
目標: con mắt nhìn về cái nêu
Chữ mục (目) nghĩa gốc là con mắt; từ đó mới có mục lục, đề mục, khoa mục. Chữ tiêu (標) theo Thiều Chửu là ngọn cây, rồi chỉ cái nêu dựng lên để làm dấu, và nghĩa “nêu lên cho dễ nhận”. Họ hàng của nó quen thuộc: tiêu chí, tiêu chuẩn, chỉ tiêu, tiêu đề, tiêu biểu.
Đặt hai chữ cạnh nhau, mục tiêu là cái mốc dựng ở xa cho mắt nhắm vào. Hình ảnh này giải thích vì sao người xưa dùng nó cho việc bắn cung, và vì sao ngày nay ta vẫn nói “nhắm tới mục tiêu” chứ ít ai nói “nhắm tới mục đích”.
Mục tiêu, mục đích, chỉ tiêu, ước mơ: đặt cạnh nhau cho rõ
| Từ | Điểm cốt lõi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Kết quả cụ thể, có mốc thời gian, kiểm được là đạt hay chưa | Thuộc 300 từ vựng tiếng Anh trước kì thi |
| Mục đích | Cái mình muốn hướng tới ở tầng sâu hơn, thường trả lời câu “để làm gì” | Học tiếng Anh để đọc được tài liệu gốc |
| Chỉ tiêu | Con số được giao hoặc tự giao, thường trong công việc, sản xuất | Chỉ tiêu tuyển sinh 500 em |
| Ước mơ | Điều mong muốn tha thiết, có thể còn xa, chưa thành kế hoạch | Mơ được làm bác sĩ |
Cách phân biệt phổ biến nhất là: mục đích trả lời “để làm gì”, còn mục tiêu trả lời “đạt cái gì, đến khi nào”. Một mục đích có thể cần nhiều mục tiêu nhỏ nối tiếp nhau. Từ điển định nghĩa mục đích là “cái vạch ra làm đích nhằm đạt cho được”, khá gần mục tiêu, nên trong lời nói hằng ngày hai từ vẫn được dùng lẫn. Có tài liệu quản trị còn xếp ngược lại, coi mục tiêu rộng hơn mục đích. Khi viết văn, chỉ cần dùng nhất quán trong một bài là đủ.
Ước mơ thì mềm hơn cả. Một người mơ thành nhà văn; khi người ấy tự hứa viết mỗi ngày 500 chữ trong ba tháng, ước mơ đã có thêm mục tiêu đi kèm. Nghĩa và sắc thái của chữ kia được bàn riêng ở bài ước mơ theo cách từ điển giảng. Trái nghĩa với sống có mục tiêu không có một từ đơn, người ta thường nói sống không mục đích, sống buông xuôi, sống mặc cho ngày trôi.
Muốn biết câu nào đổi mục tiêu sang đích hay chỉ tiêu mà không lệch nghĩa, xem bảng sắc thái trong đồng nghĩa, trái nghĩa với mục tiêu.
Chữ còn lại trong cặp hay nhầm này có cả một họ từ như mục đích sống, mục đích chính đáng; nghĩa và gốc chữ được giảng ở bài mục đích và chữ 目的.
Đặt mục tiêu sao cho làm theo được
Một mục tiêu kiểu “học giỏi hơn” nghe hay nhưng khó làm, vì không ai biết hôm nào thì đạt. Giới quản lý hay dùng bộ tiêu chí viết tắt SMART: cụ thể, đo được, khả thi, liên quan tới việc mình thật sự cần, và có hạn chót. Không cần nhớ tên tiếng Anh; chỉ cần tự hỏi đủ năm câu.
- Mình muốn đạt chính xác điều gì?
- Đo bằng con số hay dấu hiệu nào?
- Với thời gian và sức hiện có, có làm nổi không?
- Nó phục vụ mục đích nào của mình?
- Đến ngày nào thì xem lại?
Ví dụ, “đọc nhiều sách hơn” đổi thành “đọc xong bốn cuốn truyện trong học kì hai, mỗi tối 20 trang”. Người ta cũng hay chia mục tiêu ngắn hạn (vài tuần, vài tháng) và mục tiêu dài hạn (vài năm). Cái ngắn là bậc thang dẫn tới cái dài. Đi được đến đích còn cần sức bền, điều mà bài đức tính bền bỉ theo đuổi đến cùng nói kĩ hơn.
Trước khi chia nhỏ từng mốc, nhiều bạn cần một định hướng tương lai rõ ràng cho vài năm tới, để các mục tiêu nhỏ không kéo mình đi lệch hướng.
Viết đoạn nghị luận về sống có mục tiêu
Đề “Suy nghĩ về việc sống có mục tiêu” hay gặp ở lớp 8, lớp 9. Có thể triển khai theo ba ý:
- Giải thích: sống có mục tiêu là biết mình muốn đạt điều gì trong từng chặng và sắp xếp việc làm theo điều đó.
- Bàn luận: mục tiêu giúp dồn sức vào việc chính, đỡ phí thời gian, biết mình đã tiến được bao xa. Nhưng mục tiêu viển vông, vượt quá sức, dễ làm người ta nản; mục tiêu chạy theo người khác thì đạt rồi vẫn thấy trống.
- Liên hệ: một mục tiêu nhỏ của bản thân trong năm học và việc cụ thể đã làm.
Dẫn chứng có thể lấy từ người thật quanh mình, hoặc mượn vài câu thơ trong tuyển thơ tiếp thêm sức cho người đang cố gắng để mở bài cho có hơi thở.
Mục tiêu: mấy câu hỏi hay gặp
Mục tiêu và mục đích khác nhau như thế nào?
Mục đích là điều mình hướng tới ở tầng sâu, trả lời câu “để làm gì”. Còn mục tiêu là cái đích cụ thể, đo được, có hạn chót, giúp tiến dần tới mục đích. Trong lời nói hằng ngày, hai từ vẫn hay được dùng thay nhau.
Mục tiêu cá nhân là gì?
Là điều một người tự đặt cho mình, không do ai giao: đỗ vào trường mình chọn, bỏ thói quen thức khuya, dành dụm đủ tiền mua chiếc xe đạp. Mục tiêu cá nhân càng rõ thì càng dễ theo dõi.
Mục tiêu tiếng Anh là gì?
Thường dịch là goal (đích muốn đạt), objective (mục tiêu cụ thể trong kế hoạch) hoặc target (chỉ tiêu, con số; cũng là đích ngắm bắn). Chọn từ nào tùy câu văn.
Mục tiêu ngắn hạn và dài hạn khác nhau ra sao?
Mục tiêu ngắn hạn đạt trong vài tuần đến vài tháng, như thuộc bảng cửu chương. Mục tiêu dài hạn cần vài năm trở lên, như đỗ đại học ngành mình thích. Cái dài thường được chia thành nhiều cái ngắn.