Soạn bài Bánh trôi nước dưới đây bám theo câu hỏi trong sách Ngữ văn 7 tập một chương trình cũ (trang 94 – 95), dành cho các em đang ôn tập theo sách cũ, học sinh ôn thi và thầy cô cần tư liệu tham khảo. Bài thơ hiện không còn là văn bản đọc chính trong sách Ngữ văn 2018 nhưng vẫn thường được dùng làm ngữ liệu đọc hiểu; các bài khác của lớp 7 có ở chuyên mục Ngữ văn lớp 7.
Văn bản Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương)
Bài thơ Nôm nổi tiếng này của Hồ Xuân Hương thuộc phạm vi tự do. Văn bản dưới đây chép theo bản phổ biến (đối chiếu Wikisource).
Bánh trôi nước
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
(Hồ Xuân Hương)
Một vài từ ngữ cần hiểu:
- Bánh trôi nước: bánh làm bằng bột gạo nếp, viên tròn, bên trong có nhân đường phên (đường đỏ), luộc trong nước sôi; bánh còn sống thì chìm, chín tới thì nổi lên.
- Bảy nổi ba chìm: biến đổi từ thành ngữ “ba chìm bảy nổi”, chỉ cuộc đời long đong, lúc lên lúc xuống.
- Rắn nát: bột nhào ít nước thì bánh cứng (rắn), nhiều nước thì nhão (nát); nghĩa bóng là sướng hay khổ.
- Tấm lòng son: nghĩa đen là nhân đường đỏ bên trong; nghĩa bóng là tấm lòng son sắt, thủy chung.
Tìm hiểu chung trước khi soạn
Trước khi trả lời câu hỏi, các em nắm nhanh vài nét về tác giả, thể thơ và bố cục.
Tác giả Hồ Xuân Hương
Năm sinh, năm mất của Hồ Xuân Hương đến nay chưa xác định được; theo nhiều nhà nghiên cứu, bà sống khoảng cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, quê gốc làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, nhưng sinh sống chủ yếu ở Thăng Long, gần Hồ Tây. Đường tình duyên của bà nhiều trắc trở. Thơ Nôm của bà giàu chất dân gian, thường viết về người phụ nữ với niềm cảm thông và thái độ trân trọng; bà được gọi là “Bà chúa thơ Nôm”. Xem thêm bài tóm tắt tiểu sử Hồ Xuân Hương.
Thể thơ và bố cục
- Thể thơ: thất ngôn tứ tuyệt Đường luật viết bằng chữ Nôm.
- Bố cục 2 phần: hai câu đầu – vẻ đẹp và cuộc đời chìm nổi; hai câu cuối – thân phận bị phụ thuộc và tấm lòng son sắt. (Cũng có thể chia theo khai – thừa – chuyển – hợp, mỗi câu một ý.)
Hướng dẫn soạn bài Bánh trôi nước (SGK Ngữ văn 7 cũ)
Phần Đọc – hiểu văn bản gồm 2 câu hỏi (câu 2 có ba ý nhỏ) và một bài luyện tập.
Câu 1: Bài thơ thuộc thể thơ gì? Vì sao? (trang 95)
Trả lời:
Bài thơ thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật. Căn cứ để xác định:
- Bài thơ có 4 câu, mỗi câu 7 chữ.
- Vần bằng “on” gieo ở cuối câu 1, 2 và 4: tròn – non – son.
- Các câu chủ yếu ngắt nhịp 4/3, luật bằng trắc tương đối chặt chẽ.
Điểm đặc biệt là bài thơ viết bằng chữ Nôm, lời lẽ gần với lời ăn tiếng nói dân gian nên thể thơ vốn có gốc Trung Hoa được Việt hóa rất tự nhiên.
Câu 2: Hai nghĩa của bài thơ (trang 95)
Sách gợi ý: nghĩa thứ nhất của bài thơ là miêu tả chiếc bánh trôi khi được luộc chín; nghĩa thứ hai nói về vẻ đẹp, phẩm chất và thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ. Từ đó trả lời ba ý a, b, c.
Câu 2a: Với nghĩa thứ nhất, bánh trôi nước được miêu tả như thế nào?
Trả lời:
- Màu sắc, hình dáng: bánh có màu trắng của bột nếp, viên tròn xinh xắn (“vừa trắng lại vừa tròn”).
- Cách làm chín: thả vào nồi nước sôi, bánh lúc chìm lúc nổi, chìm khi còn sống, nổi lên khi đã chín (“bảy nổi ba chìm”).
- Độ dẻo: phụ thuộc người nặn – nhào bột ít nước thì rắn, nhiều nước thì nát.
- Nhân bánh: dù vỏ bánh rắn hay nát, phần nhân đường đỏ bên trong vẫn giữ nguyên (“tấm lòng son”).
⇒ Chỉ bốn câu nhưng tác giả đã tả đủ hình dáng, màu sắc, cách luộc và cấu tạo của chiếc bánh, cho thấy sự quan sát tỉ mỉ đời sống thường ngày.
Câu 2b: Với nghĩa thứ hai, vẻ đẹp, phẩm chất và thân phận người phụ nữ được gợi lên như thế nào?
Trả lời:
- Vẻ đẹp hình thể: cách xưng “thân em” quen thuộc trong ca dao mở ra lời tự giới thiệu của người phụ nữ: trắng trẻo, đầy đặn, duyên dáng. Câu thơ cho thấy sự tự tin, tự hào về nhan sắc của mình.
- Thân phận: “bảy nổi ba chìm với nước non” gợi cuộc đời trôi nổi, lận đận giữa xã hội rộng lớn; “rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn” nói lên số phận bị người khác định đoạt, không được làm chủ cuộc sống của chính mình.
- Phẩm chất: quan hệ từ “mà” ở câu cuối tạo thế đối lập mạnh: dù hoàn cảnh thế nào, người phụ nữ vẫn giữ trọn “tấm lòng son” – sự thủy chung, trong sáng, nhân hậu.
⇒ Bài thơ vừa ngợi ca vẻ đẹp, vừa xót thương cho thân phận, vừa khẳng định bản lĩnh của phụ nữ Việt Nam thời phong kiến.
Câu 2c: Trong hai nghĩa, nghĩa nào quyết định giá trị bài thơ? Vì sao?
Trả lời:
Nghĩa thứ hai (nói về người phụ nữ) là nghĩa làm nên giá trị của bài thơ. Nghĩa tả chiếc bánh chỉ là “chiếc áo” hình ảnh để nhà thơ gửi gắm ý tưởng; chính nghĩa ẩn dụ mới đem lại giá trị nhân đạo: lời bênh vực, cảm thông với số phận người phụ nữ và sự trân trọng phẩm chất của họ. Nếu chỉ dừng ở việc tả bánh, bài thơ sẽ là một câu đố vui; nhờ lớp nghĩa thứ hai, nó trở thành tiếng nói thay cho bao người phụ nữ xưa.
Hồ Xuân Hương còn nhiều bài thơ mượn vật để nói người như vậy, chẳng hạn Quả mít, Mời trầu, Ốc nhồi. Các em có thể đọc thêm Soạn bài Mời trầu để thấy cách nhà thơ dùng hình ảnh quen thuộc để bày tỏ tâm sự.
Luyện tập: Những câu hát than thân mở đầu bằng “Thân em” (trang 95)
Đề: Ghi lại những câu hát than thân bắt đầu bằng hai chữ “Thân em” đã học ở bài 4, từ đó tìm mối liên hệ trong cảm xúc giữa bài Bánh trôi nước với các câu hát than thân trong ca dao, dân ca.
Trả lời:
Một số câu hát than thân mở đầu bằng “Thân em”:
Thân em như trái bần trôi,
Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu.
Thân em như hạt mưa sa,
Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày.
Mối liên hệ:
- Giống nhau: cùng dùng lối xưng “thân em”, cùng mượn sự vật bé nhỏ (trái bần, hạt mưa, chiếc bánh) để nói về cuộc đời trôi nổi, không tự quyết định được của người phụ nữ; cảm xúc chung là xót xa, thương cảm.
- Khác nhau: ca dao chủ yếu là lời than; Bánh trôi nước có thêm câu kết khẳng định “mà em vẫn giữ tấm lòng son”, nên giọng thơ vừa buồn vừa kiêu hãnh, thể hiện bản lĩnh và cá tính rất riêng của Hồ Xuân Hương.
⇒ Hồ Xuân Hương đã kế thừa cảm hứng than thân của văn học dân gian và nâng lên thành tiếng nói tự khẳng định giá trị con người.
Kết luận
Có thể nói, Bánh trôi nước là một bài thơ hai nghĩa tiêu biểu: nghĩa thực tả chiếc bánh quen thuộc, nghĩa ẩn dụ nói về vẻ đẹp, thân phận và tấm lòng son sắt của người phụ nữ xưa. Khi soạn bài theo sách cũ, các em cần nắm chắc thể thơ, hai lớp nghĩa, vai trò của nghĩa ẩn dụ và mối liên hệ với ca dao than thân.
Xem thêm:
- Phân tích bài thơ Bánh trôi nước
- Mở bài Bánh trôi nước hay nhất
- Kết bài Bánh trôi nước hay nhất
- Tuyển tập thơ Hồ Xuân Hương