Duy tâm là lập trường coi ý thức, tinh thần là cái có trước và quyết định thế giới vật chất; đó là nghĩa trong triết học, đối lập với duy vật. Ngoài đời, “người duy tâm” lại thường chỉ người hay tin vào số mệnh, ngày giờ, điềm báo. Hai nghĩa này cùng một chữ nhưng nói về hai chuyện khác hẳn, nên đọc câu nào cũng phải xem nó nằm trong ngữ cảnh nào.
| Nghĩa triết học | Thuộc về chủ nghĩa duy tâm: tinh thần, ý thức có trước, vật chất có sau |
| Nghĩa khẩu ngữ | Hay tin vào điều thiêng, điều kiêng, chuyện may rủi khó kiểm chứng |
| Gốc từ | Hán Việt 唯心: duy (chỉ, riêng) + tâm (lòng, tinh thần) |
| Loại từ | Tính từ; “chủ nghĩa duy tâm”, “thuyết duy tâm” là danh từ |
| Trái nghĩa | Duy vật (nghĩa triết học) |
Duy tâm (唯心) là gì?
Chữ duy (唯) có nghĩa là chỉ, riêng một; chữ tâm (心) là lòng, là tinh thần. Ghép lại, duy tâm là “chỉ lấy cái tâm làm gốc”. Họ hàng của nó rất dễ nhận ra: duy vật (chỉ lấy vật chất làm gốc), duy lí, duy ý chí, duy nhất.
Mục từ này trong các từ điển tiếng Việt thông dụng ghi hai nét nghĩa. Nét thứ nhất thuộc triết học: thuộc về chủ nghĩa duy tâm, đối lập với duy vật, như trong triết học duy tâm. Nét thứ hai thuộc khẩu ngữ, chỉ người dễ tin chuyện thiêng, chuyện kiêng, như khi nói tính bà ấy rất duy tâm.
Trong sách triết, chủ nghĩa duy tâm (tiếng Anh: idealism) được chia làm hai nhánh lớn:
- Duy tâm chủ quan coi cảm giác, ý thức của chính con người là cái quyết định; sự vật chỉ “có” khi ta cảm nhận được nó. Triết gia người Ireland George Berkeley gói ý này trong câu Latinh esse est percipi, nghĩa là tồn tại tức là được tri giác.
- Duy tâm khách quan cho rằng có một thứ tinh thần nằm ngoài con người, có trước tự nhiên, sinh ra mọi sự vật, gọi bằng nhiều tên: thế giới ý niệm ở Plato, “ý niệm tuyệt đối” ở Hegel.
Hai nhánh khác nhau ở chỗ đặt tinh thần trong đầu người hay ngoài người, nhưng giống nhau ở câu trả lời cho câu hỏi vật chất hay ý thức có trước: cả hai đều chọn ý thức.
Vì sao người ta dễ nghĩ theo lối duy tâm?
Ở tầng triết học, giáo trình thường giải thích rằng chủ nghĩa duy tâm nảy sinh khi người ta thổi phồng một mặt có thật của nhận thức. Ý thức đúng là có sức mạnh: con người nghĩ ra cái cày, cây cầu trước khi làm ra chúng. Đẩy ý ấy lên tuyệt đối, tách ý thức khỏi bộ não và đời sống đã sinh ra nó, người ta đi tới chỗ coi tinh thần là nguồn gốc của mọi thứ. Ở thời xưa, khi khoa học chưa giải thích được sấm sét, bệnh tật, mùa màng, lối giải thích bằng thần linh, bằng ý trời càng dễ được chấp nhận.
Ở tầng đời sống, cái gọi là “duy tâm” thường mọc lên từ cảm giác bất an. Thi cử, làm ăn, cưới xin là những việc kết quả không hoàn toàn nằm trong tay mình. Chọn một ngày “tốt”, mặc một chiếc áo “may mắn” cho người ta cảm giác đã làm thêm được chút gì đó. Thói quen gia đình cũng góp sức: đứa trẻ lớn lên trong nhà kiêng quét nhà mùng Một thì thường giữ nếp ấy đến lúc có con.
Tác động thì có hai chiều. Một chút kiêng cữ mang tính phong tục làm người ta thấy yên lòng, gắn với ông bà. Nhưng khi niềm tin vào điềm báo lấn át suy xét, nó có thể khiến một người bỏ lỡ cơ hội, tốn tiền cho thầy bói, hoặc trút lỗi cho “số” thay vì nhìn lại việc mình làm.
Một người “duy tâm” ở đời thường trông ra sao?
Khi bạn bè bảo nhau “cậu ấy duy tâm lắm”, họ thường nghĩ đến những thói quen kiểu này:
- Đi thi tránh ăn trứng, ăn chuối; xem kĩ giờ xuất hành trước chuyến đi xa.
- Kiêng con số 13, chuộng số 8, chọn biển số xe, số điện thoại “đẹp”.
- Tin giấc mơ, cú mèo kêu hay mắt giật là điềm báo chuyện sắp tới.
- Gặp chuyện không may thì nghĩ ngay tới “năm hạn”, “phạm tuổi”.
Cách nói ấy không phải lúc nào cũng là chê. Có khi nó chỉ là lời trêu nhẹ: “Mình hơi duy tâm, cứ thi là phải mặc cái áo xanh này.” Có khi lại là phê bình thật, như khi một đội nhóm đổ thất bại cho “ngày xấu” thay vì xem lại kế hoạch. Nghe giọng và hoàn cảnh mới biết người nói đang đùa hay đang trách.
Cũng nên tách bạch: người theo một tôn giáo, giữ lễ cúng giỗ tổ tiên không vì thế mà bị gọi là duy tâm theo nghĩa mê tín. Đó là chuyện niềm tin và phong tục, mỗi người một lựa chọn.
Duy tâm đứng cạnh duy vật, duy ý chí và mê tín
| Từ | Ý chính | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Duy tâm | Tinh thần có trước, quyết định vật chất; khẩu ngữ: hay tin điều thiêng | Sách triết; lời nói hằng ngày |
| Duy vật | Vật chất có trước, ý thức là sản phẩm của bộ não, phản ánh thế giới | Giáo trình triết học, GDCD 10 chương trình cũ |
| Duy ý chí | Làm theo mong muốn chủ quan, bất chấp điều kiện thực tế | Bàn chuyện quản lí, kế hoạch |
| Mê tín | Tin mù quáng vào thần thánh, bói toán, điềm gở | Lời phê phán, tuyên truyền |
Duy tâm và duy vật là hai lời đáp ngược nhau cho cùng một câu hỏi, nên chúng là cặp trái nghĩa thật sự. Gộp các lời đáp ấy lại sẽ ra cách mỗi người nhìn toàn bộ thế giới. Duy ý chí thì gần với nghĩa triết học ở chỗ đề cao ý muốn, nhưng thường dùng để chê một quyết định viển vông. Còn mê tín nặng hơn “duy tâm” theo nghĩa khẩu ngữ: nói ai đó duy tâm có thể chỉ là trêu, gọi ai đó mê tín gần như luôn là phê phán.
Một cái bẫy khi dịch: tiếng Anh gọi người theo chủ nghĩa duy tâm là idealist, nhưng trong lời nói thường ngày, idealist chủ yếu chỉ người sống theo lí tưởng, tin rằng điều tốt sẽ thắng. Dịch câu “ông tôi duy tâm lắm” thành “my grandpa is a big idealist” là sai hẳn ý; nên nói ông hay tin vào điềm báo (superstitious). Và trong bài kiểm tra, cụm chữ ý thức trong sách triết cũng cần đọc kĩ: “ý thức quyết định vật chất” là đáp án của phe duy tâm, không phải của phe duy vật.
Từ bài kiểm tra triết đến bàn trà nhà mình
Chủ nghĩa duy tâm là gì?
Là trường phái triết học cho rằng ý thức, tinh thần là cái có trước, sinh ra và quyết định thế giới vật chất. Nó gồm hai nhánh: duy tâm chủ quan (ý thức của con người quyết định) và duy tâm khách quan (một tinh thần ngoài con người quyết định).
Duy tâm chủ quan và duy tâm khách quan khác nhau thế nào?
Chủ quan đặt cái quyết định vào cảm giác, ý thức của từng người; khách quan đặt nó vào một “ý niệm”, “tinh thần tuyệt đối” nằm ngoài và không lệ thuộc vào con người. Mẹo nhớ: chủ quan là “trong đầu tôi”, khách quan là “ở trên mọi người”.
Người duy tâm có phải là người mê tín không?
Theo nghĩa khẩu ngữ thì hai từ gần nhau, nhưng “duy tâm” nhẹ hơn, có khi chỉ để trêu. “Mê tín” là tin mù quáng tới mức chi phối việc làm, gần như luôn mang ý chê.
Duy tâm tiếng Anh là gì?
Nghĩa triết học dịch là idealism (danh từ) hoặc idealist (tính từ, danh từ). Nghĩa khẩu ngữ “hay tin điềm báo” nên dịch là superstitious, vì idealist trong tiếng Anh đời thường lại là người sống theo lí tưởng.
Nếu còn băn khoăn lập trường là gì, bạn có thể đọc phần giải nghĩa riêng kèm ví dụ.