Duy vật là lập trường triết học cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau và là sản phẩm của vật chất; đây là nghĩa trong sách triết, đối lập với duy tâm. Ngoài đời, khi nói ai đó “sống duy vật” hay “người duy vật”, người ta lại muốn chỉ người coi trọng tiền bạc, của cải hơn tình cảm và các giá trị tinh thần. Hai cách dùng chung một chữ nhưng nói về hai chuyện khác nhau.
| Nghĩa triết học | Vật chất là cái có trước, quyết định ý thức |
| Nghĩa đời thường | Đặt tiền bạc, của cải lên trên tình cảm, tinh thần |
| Gốc từ | Hán Việt 唯物: duy (chỉ, riêng) + vật (vật chất) |
| Loại từ | Tính từ; “chủ nghĩa duy vật” là danh từ |
| Tiếng Anh | materialist, materialism; materialistic (nghĩa lối sống) |
Duy vật là gì, nói cho dễ hiểu?
Chữ duy (唯) nghĩa là chỉ, riêng một; chữ vật (物) là vật, đồ vật, vật chất. Ghép lại, duy vật là “chỉ lấy vật chất làm gốc”. Cùng họ với nó là duy tâm, duy lí, duy ý chí.
Ở nghĩa triết học, duy vật trả lời một câu hỏi rất cũ: giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước. Người theo lập trường duy vật trả lời: thế giới vật chất tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào việc ta có nghĩ về nó hay không; còn suy nghĩ, cảm xúc của con người là hoạt động của bộ não và là sự phản ánh thế giới ấy. Không có bộ não, không có ý thức. Giáo trình triết học thường chia chủ nghĩa duy vật thành ba hình thức nối nhau trong lịch sử: duy vật chất phác thời cổ đại, duy vật siêu hình thời cận đại và duy vật biện chứng.
Ở nghĩa đời thường, chữ duy vật đã trượt sang chuyện lối sống. Câu “dạo này nó duy vật lắm” không bàn chuyện vật chất hay ý thức có trước, mà nhận xét rằng người ấy đánh giá mọi thứ qua tiền và đồ đạc. Từ điển tiếng Việt chỉ ghi nghĩa triết học; nghĩa lối sống là cách nói quen trong khẩu ngữ, tương ứng với chữ materialistic của tiếng Anh.
Duy vật đặt cạnh duy tâm, thực dụng và vật chất
| Từ | Ý chính | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Duy vật (triết học) | Vật chất có trước, ý thức có sau | Quan điểm duy vật về nguồn gốc ý thức |
| Duy vật (lối sống) | Coi của cải là thước đo chính | Anh ta sống khá duy vật, quà phải đắt mới quý |
| Duy tâm | Tinh thần có trước; khẩu ngữ: hay tin điều thiêng | Bà tôi hơi duy tâm, đi xa phải xem ngày |
| Thực dụng | Chỉ chuộng cái có lợi trước mắt | Chọn ngành chỉ vì lương là hơi thực dụng |
| Ham vật chất | Cách nói thuần Việt gần với “sống duy vật” | Đừng vì ham vật chất mà bỏ bạn |
Cần tách hai nghĩa cho rõ: một người theo quan điểm duy vật trong triết học hoàn toàn có thể sống giản dị, coi trọng tình nghĩa; ngược lại, một người tin chuyện tâm linh vẫn có thể rất ham của. Chữ “duy vật” của sách triết không phải lời chê. Bài chữ duy tâm và hai nghĩa của nó nói kỹ hơn về vế đối lập, còn chuyện chuộng cái lợi trước mắt có ở bài lối sống thực dụng là gì.
Một người sống duy vật thường ra sao?
Đây là những biểu hiện người ta hay nhắc tới khi chê ai đó “duy vật”, ở mức quan sát đời thường, không phải để dán nhãn:
- Đo giá trị của người khác qua xe, điện thoại, chỗ ở; hỏi chuyện thu nhập trước khi hỏi chuyện tính nết.
- Quý một món quà theo giá tiền hơn là theo tấm lòng người tặng.
- Mua sắm để khoe, để không thua kém, rồi thấy hụt hẫng khi món đồ mới hết mới.
- Chọn bạn, chọn người yêu chủ yếu theo điều kiện kinh tế.
- Coi thời gian cho gia đình, cho sở thích không tạo ra tiền là phí.
Mỗi biểu hiện đứng riêng chưa nói lên điều gì. Ai cũng có lúc thích món đồ đắt, ai cũng cần tính chuyện tiền nong. Người ta chỉ gọi là duy vật khi tiền và đồ vật trở thành thước đo gần như duy nhất.
Vì sao lối sống duy vật dễ bám rễ?
Quảng cáo và mạng xã hội là nguyên nhân hay được nhắc nhất. Mỗi ngày người dùng lướt qua hàng trăm hình ảnh nhà đẹp, xe sang, kỳ nghỉ xa xỉ, và khó tránh việc lấy đó làm chuẩn để so với mình. Áp lực bạn bè cùng trang lứa đẩy thêm một lực: không có món đồ mà cả nhóm có, nhiều bạn trẻ thấy mình bị bỏ lại.
Hoàn cảnh riêng cũng góp phần. Người từng sống thiếu thốn có khi bám chặt vào của cải như một cách để thấy an toàn. Gia đình chỉ khen con khi con mang về điểm số, giải thưởng, quà đắt tiền cũng vô tình dạy con rằng giá trị nằm ở những thứ đếm được.
Về tác động, một tổng hợp lớn công bố năm 2014 trên một tạp chí tâm lý học của Mỹ, gộp kết quả của hơn hai trăm nhóm khảo sát, ghi nhận mối liên hệ ngược chiều giữa việc đề cao của cải và cảm giác hạnh phúc, sức khỏe tinh thần. Mức liên hệ không lớn và đó là tương quan, chưa chứng minh được cái này gây ra cái kia. Nhưng hướng đi của kết quả khá nhất quán. Nếu thấy mình thường xuyên trống rỗng, lo âu vì chuyện so bì mà không tự gỡ ra được, nói chuyện với một chuyên gia tâm lý là lựa chọn đáng cân nhắc.
Gợi ý bàn về lối sống duy vật trong bài nghị luận
Đề kiểu “Suy nghĩ về lối sống chạy theo vật chất của một bộ phận giới trẻ” thường cần giữ thế cân bằng. Một khung ý có thể dùng:
- Giải thích: sống duy vật là đặt của cải lên trên tình cảm, đạo đức, lý tưởng.
- Thừa nhận mặt hợp lý: vật chất là điều kiện để sống tử tế, như câu có thực mới vực được đạo; muốn đủ đầy không phải là sai.
- Chỉ ra cái hại: khi tiền thành thước đo duy nhất, quan hệ trở nên mỏng, con người dễ so bì, dễ bất mãn.
- Bài học: làm ra của cải bằng sức mình, dùng nó để chăm lo cho người thân, và giữ chỗ cho những thứ tiền không mua được.
Dẫn chứng gần gũi có thể lấy từ xu hướng sống tối giản, sống chậm mà nhiều người trẻ đang chọn, được bàn trong văn bản Lối sống đơn giản – Xu thế của thế kỉ XXI.
Duy vật trong lớp triết, trong lời trêu và trong bài văn
Duy vật là gì trong triết học?
Là lập trường cho rằng vật chất có trước, quyết định ý thức; ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc con người. Lập trường đối lập là duy tâm.
Người duy vật là người như thế nào?
Tùy ngữ cảnh. Trong sách triết, đó là người theo quan điểm duy vật. Trong lời nói hằng ngày, đó là người coi trọng tiền bạc, của cải hơn tình cảm và tinh thần.
Sống duy vật có xấu không?
Quan tâm đến vật chất là bình thường và cần thiết. Lối sống bị chê là duy vật khi của cải trở thành thước đo gần như duy nhất cho giá trị con người và các mối quan hệ.
Duy vật tiếng Anh là gì?
Nghĩa triết học dùng materialist, materialism. Nghĩa lối sống thường dịch là materialistic, ví dụ “a materialistic lifestyle”.
Một câu dễ dùng sai: “Ông ấy là nhà triết học duy vật nên rất ham tiền”. Câu này ghép nhầm hai nghĩa vào nhau; nghĩa triết học nói về cách nhìn thế giới, không nói gì về cái ví của người theo nó.