Thế giới quan là toàn bộ quan niệm đã thành hệ thống của một người (hay một cộng đồng) về thế giới: thế giới do đâu mà có, vận hành theo lẽ gì, con người đứng ở chỗ nào trong đó. Hỏi “thế giới quan nghĩa là gì” thì có thể trả lời gọn: đó là tấm bản đồ trong đầu mà ta dùng để hiểu mọi chuyện xảy ra quanh mình.
| Nghĩa ngắn | Hệ thống quan niệm về thế giới tự nhiên, xã hội và chỗ đứng của con người |
| Gốc từ | Hán Việt 世界觀: thế giới (cõi đời, vũ trụ) + quan (cách nhìn) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | worldview; tiếng Đức Weltanschauung |
Từ điển giảng thế giới quan ra sao?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp thế giới quan là danh từ, giảng là tổng thể quan niệm thành hệ thống về thế giới, về các hiện tượng tự nhiên và xã hội. Ví dụ đi kèm là thế giới quan Phật giáo.
Hai chữ cần đọc chậm trong định nghĩa ấy là “tổng thể” và “thành hệ thống”. Biết rằng nước sôi ở một trăm độ chưa làm nên thế giới quan. Nhưng tin rằng mọi hiện tượng đều có nguyên nhân tự nhiên, có thể tìm ra bằng quan sát và thí nghiệm, rồi dùng niềm tin ấy để nhìn cả chuyện thời tiết lẫn chuyện ốm đau, thì đó là một mảnh của thế giới quan.
Nói cách khác, thế giới quan không phải một mẩu kiến thức. Nó là cái khung xếp kiến thức lại với nhau, kèm theo niềm tin và thái độ. Hai người đọc cùng một bản tin về nhật thực: người này nghĩ đến quỹ đạo của Mặt Trăng, người kia lo đó là điềm gở. Thông tin như nhau, khung khác nhau.
Chữ 世界觀 và một từ mượn từ tiếng Đức
Thế giới (世界) quen đến mức ít ai nghĩ nó là từ Hán Việt; nghĩa gốc là cõi đời, không gian và thời gian con người sống. Quan (觀) theo Thiều Chửu là xem, xem xét kĩ; rồi chuyển sang nghĩa cách nhìn, quan niệm. Chữ quan này có trong quan sát, lạc quan, bi quan, khách quan.
Ghép lại, thế giới quan là “cách nhìn thế giới”. Tuy vậy, từ này không phải do người xưa đặt ra. Gốc của nó là chữ Weltanschauung trong tiếng Đức (Welt: thế giới; Anschauung: cách nhìn), được Kant dùng trong cuốn Phê phán năng lực phán đoán năm 1790, rồi dần thành từ quen thuộc của triết học châu Âu. Tiếng Anh dịch thành worldview, còn tiếng Việt nhận lại qua lối dịch Hán Việt 世界觀.
Cùng khuôn “… quan” còn có nhân sinh quan, giá trị quan, vũ trụ quan. Ba khái niệm thế giới quan, nhân sinh quan và giá trị quan hay được gọi chung là “tam quan”; cách cư dân mạng dùng chữ này được giảng ở bài tam quan theo nghĩa quan niệm sống.
Thế giới quan được sắp theo những kiểu nào
Sách triết học hay chia thế giới quan theo con đường con người dùng để giải thích thế giới. Thường gặp nhất là ba hình thức nối tiếp nhau trong lịch sử:
- Thế giới quan huyền thoại: giải thích bằng thần thoại, truyền thuyết. Người Việt xưa kể chuyện Sơn Tinh dâng núi chặn nước để hiểu vì sao năm nào cũng có lũ.
- Thế giới quan tôn giáo: đặt nền trên đức tin vào thần linh hay một lực lượng siêu nhiên, có giáo lý và nghi lễ.
- Thế giới quan triết học: giải thích bằng lý lẽ, khái niệm, có lập luận và có thể tranh luận được.
Bên trong triết học lại có hai khuynh hướng lớn: duy vật (coi vật chất là cái có trước) và duy tâm (coi ý thức, tinh thần là cái có trước). Học sinh lớp 10 theo chương trình cũ gặp cặp khái niệm này ngay ở bài mở đầu môn Giáo dục công dân. Muốn đi từ gốc, nên đọc bài chữ philosophia và các nhánh lớn của triết học.
Ngoài cách chia trong sách, đời thường còn hay nói “thế giới quan khoa học”, “thế giới quan cởi mở”, “thế giới quan hẹp”. Những cách nói ấy không phải thuật ngữ chặt chẽ, chỉ để tả cách nhìn rộng hay hẹp của một người.
Thế giới quan đứng cạnh những từ gần nghĩa
Thế giới quan hay bị dùng lẫn với vài từ gần. Bảng dưới đây so theo phạm vi, không lặp lại phần nhân sinh quan đã giảng ở bài riêng.
| Từ | Phạm vi | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Thế giới quan | Rộng nhất: tự nhiên, xã hội, con người nói chung | Đọc nhiều sách khoa học làm thế giới quan của em rộng ra. |
| Quan điểm | Cách nhìn về một vấn đề cụ thể | Quan điểm của tớ về việc học thêm khác cậu. |
| Quan niệm | Cách hiểu riêng về một điều; nhiều quan niệm gom lại mới thành thế giới quan | Quan niệm “con hơn cha là nhà có phúc”. |
| Tầm nhìn | Khả năng nhìn xa, dự tính tương lai | Một người lãnh đạo có tầm nhìn. |
| Nhân sinh quan | Thu hẹp vào đời người, mục đích sống | Xem bài chữ 人生觀 và lẽ sống mỗi người. |
Thế giới quan không có một từ trái nghĩa đúng nghĩa. Người ta chỉ nói thế giới quan rộng hay hẹp, khoa học hay mê tín, nhất quán hay lẫn lộn.
Bỏ chữ quan đi, riêng thế giới có thể đổi thành toàn cầu, năm châu hay cõi tùy nghĩa, như phân tích trong đồng nghĩa, trái nghĩa với thế giới.
Đưa chữ thế giới quan vào bài văn
Trong văn nghị luận, chữ này hay xuất hiện ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là bàn về nhà văn: “thế giới quan của nhà thơ” là cách người ấy hiểu thế giới, và nó soi vào cách họ chọn đề tài, xây nhân vật. Chỗ thứ hai là bàn về người trẻ: đọc sách, đi xa, gặp người khác mình được coi là những cách mở rộng thế giới quan.
- Chuyến tình nguyện lên vùng cao đã thay đổi thế giới quan của cậu ấy về chữ “đủ đầy”.
- Nhân vật mang thế giới quan của người nông dân cũ: tin trời, tin số, ngại cái mới.
Một lỗi hay gặp là dùng từ cho chuyện quá nhỏ, kiểu “thế giới quan của em về môn Toán”. Chỗ đó chỉ cần “suy nghĩ” hay “quan điểm”. Lỗi thứ hai là lẫn với cách nhìn chủ quan một sự việc; hai chữ chủ quan và khách quan được tách bạch ở bài phân định khách quan, chủ quan.
Thế giới quan: thắc mắc của người mới đọc triết
Thế giới quan nghĩa là gì nói cho dễ hiểu?
Là cách một người hiểu thế giới vận hành ra sao và mình đứng ở đâu trong đó. Nó gồm cả kiến thức, niềm tin lẫn thái độ, đã kết lại thành một khung tương đối ổn định.
Thế giới quan có thay đổi được không?
Có. Thế giới quan hình thành dần qua gia đình, nhà trường, sách vở và trải nghiệm, nên cũng đổi dần khi ta học thêm hay gặp chuyện lớn. Có điều nó đổi chậm, ít khi chỉ sau một bài đọc.
Thế giới quan khoa học là gì?
Là cách nhìn giải thích thế giới bằng tri thức đã được kiểm chứng, dựa trên quan sát, thí nghiệm và lập luận. Người có thế giới quan khoa học sẵn sàng sửa ý mình khi có bằng chứng mới.
Thế giới quan tiếng Anh là gì?
Thường dịch là worldview, có khi viết world view. Trong sách triết, người ta còn để nguyên chữ Đức Weltanschauung.