Điệp ngữ là gì? Ba dạng điệp ngữ, tác dụng và ví dụ trong SGK

Điệp ngữ là biện pháp tu từ lặp lại có chủ ý một từ, một cụm từ hoặc cả một câu để nhấn mạnh ý, tạo nhịp và gây cảm xúc mạnh cho người đọc. Từ ngữ được lặp lại cũng gọi là điệp ngữ. Ví dụ quen thuộc nhất là chữ “Buồn trông” mở đầu bốn câu thơ trong cảnh Kiều ở lầu Ngưng Bích. Học sinh gặp khái niệm này từ Tiếng Việt lớp 5 và học kĩ ở Ngữ văn 7.

Khái niệm	Lặp lại từ ngữ (hoặc cả câu) một cách có dụng ý nghệ thuật
Nghĩa của tên gọi	Điệp (疊) là chồng lên, lặp lại; ngữ (語) là lời, từ ngữ
Thuộc	Nhóm biện pháp tu từ về từ, cùng nhóm với so sánh, ẩn dụ, hoán dụ
Dấu hiệu nhận biết	Cùng một từ ngữ xuất hiện từ hai lần trở lên trong một đoạn ngắn, và nếu bỏ đi thì câu mất sức nặng
Ba dạng chính	Cách quãng, nối tiếp, chuyển tiếp (điệp vòng)

Sách Tiếng Việt 5 và Ngữ văn 7 nói gì về điệp ngữ

Ở tiểu học, sách Tiếng Việt 5 bộ Kết nối tri thức dạy biện pháp này trong phần Luyện từ và câu của bài Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông Đà. Phần ghi nhớ rất gọn: điệp từ, điệp ngữ là cách lặp lại một từ hay một cụm từ nhằm nhấn mạnh điều muốn nói. Bài tập đi kèm là một bài ca dao về người đi cấy và đoạn thơ Xuân Quỳnh có ba dòng liền nhau mở bằng chữ “bỗng”.

Lên Ngữ văn 7 (chương trình trước 2018), định nghĩa đầy đủ hơn. Khi nói hoặc viết, người ta có thể lặp lại từ ngữ, thậm chí cả một câu, để làm nổi bật ý và gây cảm xúc mạnh; cách lặp như vậy gọi là phép điệp ngữ, còn từ ngữ được lặp lại gọi là điệp ngữ. Sách chia điệp ngữ thành ba dạng.

Nói “phép điệp ngữ” là nói cả biện pháp; nói “điệp ngữ buồn trông” là chỉ đúng cụm từ được lặp. Muốn đặt điệp ngữ cạnh các phép tu từ khác, đọc bài các biện pháp tu từ trong tiếng Việt.

Thế nào thì một chữ lặp lại được gọi là điệp ngữ?

Không phải chữ nào xuất hiện hai lần cũng là điệp ngữ. Em kiểm ba điều.

1. Lặp có chủ ý. Người viết cố tình đặt lại chữ đó, thường ở vị trí dễ thấy: đầu dòng thơ, đầu vế câu, cuối câu này nối sang đầu câu kia.
2. Lặp trong một quãng ngắn. Chữ “tre” có mặt trong cả bài văn dài là chuyện chủ đề. Chữ “tre” đứng đầu bốn vế liền trong một câu mới là điệp ngữ.
3. Lặp tạo ra hiệu quả. Thử bỏ bớt chữ lặp đi: nếu câu vẫn đủ nghĩa nhưng nhạt hẳn, mất nhịp, mất cảm xúc, thì đó là điệp ngữ. Nếu bỏ đi mà câu gọn và hay hơn, đó là lỗi lặp từ.

Điệp ngữ có thể là một từ (nhớ, tre), một cụm từ (buồn trông) hay cả một câu như điệp khúc trong ca dao.

Cách quãng, nối tiếp và điệp vòng: ba kiểu điệp ngữ

Dạng	Vị trí của từ ngữ lặp	Hiệu quả thường thấy	Ví dụ
Điệp ngữ cách quãng	Lặp lại nhưng có chữ khác chen giữa, hay gặp ở đầu các dòng, các vế	Nhấn mạnh, tạo nhịp đều như từng đợt sóng	“Buồn trông…” (Truyện Kiều); “Tre giữ làng, giữ nước…” (Thép Mới)
Điệp ngữ nối tiếp	Các từ ngữ lặp đứng sát nhau, liền một mạch	Dồn dập, tăng dần cảm xúc	“Mai sau, / Mai sau, / Mai sau…” (Nguyễn Duy)
Điệp ngữ chuyển tiếp (điệp vòng)	Từ ngữ cuối câu trước được nhắc lại ở đầu câu sau	Nối câu như mắt xích, gợi cảm giác triền miên	“…mấy ngàn dâu. / Ngàn dâu xanh ngắt một màu” (Chinh phụ ngâm)

Một mẹo nhớ: nhìn khoảng cách giữa hai lần lặp. Có chữ chen giữa là cách quãng, không có gì chen là nối tiếp, còn nếu chữ lặp “bắc cầu” từ cuối dòng này sang đầu dòng kia thì là điệp vòng. Tên gọi giữa các tài liệu không thống nhất hẳn (có nơi gọi cách quãng là “ngắt quãng”), nên cứ theo sách em đang học.

Ba kiểu trên đều lặp từ ngữ; còn khi nhà thơ lặp một âm đầu hay một vần, ta gặp điệp âm và điệp vần, một biện pháp khác hẳn.

Đọc điệp ngữ trong Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm và Cây tre Việt Nam

Bốn lần “buồn trông” của Thúy Kiều

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?

Đây là điệp ngữ cách quãng: “buồn trông” mở đầu cả bốn câu lục trong tám câu cuối đoạn trích, mỗi lần cách nhau một câu bát. Cái nhìn của Kiều đổi hướng (cửa bể, ngọn nước, nội cỏ, mặt duềnh) nhưng nỗi buồn chỉ đậm thêm, nhịp thơ như từng đợt sóng dội vào lòng. Văn bản đầy đủ và bố cục đoạn trích có ở bài giới thiệu đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích.

Ngàn dâu nối ngàn dâu trong Chinh phụ ngâm

Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy,
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu.
Ngàn dâu xanh ngắt một màu,
Lòng chàng ý thiếp ai sầu hơn ai?

Chữ “thấy” cuối câu đầu được nhắc lại ngay đầu câu hai, “ngàn dâu” cuối câu hai lại mở câu ba. Đó là điệp vòng. Các câu móc vào nhau không dứt, như nỗi sầu của người vợ trông theo chồng: càng nhìn càng chỉ thấy dâu. Sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức hỏi đúng bốn câu này ở câu 5 phần sau khi đọc; xem cách trả lời trong bài soạn Nỗi niềm chinh phụ lớp 9.

Ba chữ “mai sau” khép bài Tre Việt Nam

Nguyễn Duy kết bài thơ bằng ba dòng chỉ có hai chữ “Mai sau,” lặp liền nhau, rồi mới tới câu “Đất xanh tre mãi xanh màu tre xanh.” Đây là điệp ngữ nối tiếp. Dấu chấm lửng kéo thời gian ra rất xa, còn chữ “xanh” lặp ba lần trong câu cuối khẳng định sức sống bền bỉ của tre. Toàn văn bài thơ có tại trang bài thơ Tre Việt Nam của Nguyễn Duy.

Chữ “giữ” trong văn xuôi Thép Mới

Điệp ngữ không chỉ có trong thơ. Trong Cây tre Việt Nam, Thép Mới viết: “Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín.” Bốn chữ “giữ” đi liền bốn vế, phạm vi bảo vệ cứ mở rộng dần từ làng tới nước, rồi quay về những thứ gần gũi nhất. Câu văn có nhịp hành quân, chắc nịch. Câu hỏi về vai trò của tre trong kháng chiến được gợi ý ở bài soạn văn bản Cây tre Việt Nam lớp 6.

Lặp có nghệ thuật và lặp vì vụng: bảng đối chiếu

Nhiều bạn bị gạch lỗi lặp từ rồi cãi rằng “em dùng điệp ngữ”. Bảng dưới tách hai chuyện này, kèm hai hiện tượng cũng “lặp” nhưng không phải điệp ngữ.

Hiện tượng	Bản chất	Ví dụ	Cách nhận ra
Điệp ngữ	Biện pháp tu từ, lặp có chủ ý	“Buồn trông… / Buồn trông…”	Bỏ chữ lặp thì câu mất nhịp, mất cảm xúc
Lỗi lặp từ	Lỗi diễn đạt do vốn từ ít hoặc viết ẩu	“Con mèo nhà em rất đẹp. Con mèo có bộ lông trắng. Con mèo rất thích nằm sưởi nắng.”	Thay bằng “nó”, “chú mèo” hoặc gộp câu thì đoạn văn hay hơn
Từ láy toàn bộ	Một từ duy nhất cấu tạo bằng cách lặp tiếng	xanh xanh, nao nao, xa xa	Hai tiếng dính thành một từ, không tách ra được
Phép lặp liên kết	Lặp từ ở câu sau để nối hai câu trong đoạn văn	“Nhà em có một cây bàng. Cây bàng ấy…”	Mục đích là liên kết câu, không phải tạo cảm xúc

Chú ý dòng thứ ba: trong câu “Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu”, xanh xanh là một từ láy toàn bộ, không phải điệp ngữ nối tiếp. Còn mỗi chữ “mai sau” của Nguyễn Duy đứng riêng một dòng, nên đó mới là điệp.

Viết tác dụng của điệp ngữ mà không muốn lặp chữ nhấn mạnh, có thể chọn từ trong các từ thay cho nhấn mạnh.

Thực hành nhận diện điệp ngữ (có đáp án)

Những câu học sinh hỏi nhiều nhất về điệp ngữ

Điệp ngữ là gì lớp 5 và lớp 7 có khác nhau không?

Về bản chất thì giống nhau: đều là lặp lại từ ngữ để nhấn mạnh. Lớp 5 chỉ yêu cầu nhận ra và nói được tác dụng nhấn mạnh. Lớp 7 học thêm ba dạng (cách quãng, nối tiếp, chuyển tiếp) và phải phân biệt với lỗi lặp từ.

Điệp ngữ và điệp từ khác nhau thế nào?

Nhiều tài liệu dùng “điệp từ” khi chỉ lặp một từ đơn, “điệp ngữ” khi lặp một cụm từ hay cả câu. Sách tiểu học ghép chung thành “điệp từ, điệp ngữ”. Khi làm bài, em gọi chung là điệp ngữ vẫn đúng.

Tác dụng của điệp ngữ là gì, viết sao cho đủ ý?

Nên nêu ba ý: nhấn mạnh nội dung gì; tạo nhịp điệu ra sao (đều đặn, dồn dập hay triền miên); bộc lộ cảm xúc gì của người viết. Tránh viết chung chung kiểu “làm câu thơ hay hơn”.

Điệp ngữ có mấy dạng?

Có ba dạng thường được dạy: cách quãng, nối tiếp và chuyển tiếp (còn gọi là điệp vòng). Lặp cả kiểu câu thì gọi là điệp (lặp) cấu trúc, học riêng.