Điệp khúc là câu hoặc đoạn quay lại nhiều lượt trong cùng một bài hát, bản nhạc hay bài thơ, thường trở về sau mỗi đoạn lời mới. Trong âm nhạc, đó là phần cả khán phòng hát theo; còn điệp khúc trong thơ là dòng thơ trở đi trở lại như một nhịp gõ, giữ giọng điệu cho cả bài. Nghĩa bóng trong khẩu ngữ: lời nói, việc làm lặp mãi đến nhàm.
| Khái niệm | Câu, đoạn được lặp lại nhiều lần trong bài hát, bản nhạc, bài thơ |
| Gốc từ | Hán Việt: điệp 疊 (chồng lên, lặp lại) + khúc 曲 (khúc, đoạn nhạc) |
| Thuộc | Danh từ; thuật ngữ âm nhạc, dùng cả khi phân tích thơ |
| Dấu hiệu nhận biết | Cả một câu (hoặc vài câu) quay lại nguyên vẹn hay gần nguyên vẹn, ở vị trí đều đặn |
| Tiếng Anh | refrain, chorus; trong rap hay gọi hook |
Điệp khúc: hai chữ chồng lên nhau
Chữ điệp (疊) vốn là chồng chất, xếp lớp lên nhau, như núi non trùng điệp. Chữ khúc (曲) là một đoạn nhạc, một bài ca, như trong ca khúc, nhạc khúc. Ghép lại, điệp khúc là khúc nhạc được xếp chồng nhiều lần lên cùng một bài. Cái tên đã nói gần hết khái niệm.
Từ điển tiếng Việt ghi điệp khúc là danh từ, chỉ phần câu, phần đoạn mà bài hát, bản nhạc hoặc bài thơ nhắc lại nhiều lượt. Trong tiếng Anh, khái niệm tương ứng là refrain: dòng hoặc những dòng được lặp lại trong thơ, trong nhạc; phần ấy của một bài hát còn được gọi là chorus. Những bài hát phổ thông thường xếp xen kẽ: một đoạn lời mới (phiên khúc), rồi điệp khúc, lại phiên khúc, lại điệp khúc.
Điệp khúc còn có một nghĩa bóng hay gặp trên báo và trong lời nói: một câu cứ bị nhắc đi nhắc lại đến phát chán. “Sáng nào mẹ cũng hát đúng một điệp khúc: dậy đi con, muộn rồi.” Ở nghĩa này, từ thường mang chút mỉa nhẹ.
Ở bài hát và ở bài thơ, điệp khúc nằm đâu?
Hai môi trường này dùng điệp khúc khác nhau một chút, nên tách ra cho dễ thấy.
| Điệp khúc trong bài hát | Điệp khúc trong thơ | |
|---|---|---|
| Độ dài | Thường là cả một đoạn nhạc có lời, vài câu | Thường là một dòng, đôi khi một cụm từ |
| Vị trí | Sau mỗi phiên khúc, lặp lại ở cuối bài | Đầu khổ, cuối khổ hoặc giữa bài, theo ý tác giả |
| Lời | Gần như giữ nguyên qua các lần | Có thể giữ nguyên hoặc biến đổi vài chữ |
| Việc nó làm | Chở giai điệu dễ nhớ và thông điệp chính | Tạo nhịp, giữ giọng điệu, dồn cảm xúc |
Trong nhạc rap, phần hát lặp giữa các đoạn rap thường được gọi là hook. Người nghe nhạc Việt dùng hook và điệp khúc khá lẫn lộn; nhạc sĩ thì hay phân biệt: điệp khúc là một đoạn trong cấu trúc bài, còn hook là chỗ “móc” tai người nghe, có khi chỉ là một câu ngắn. Chữ flow trong rap Việt cũng là một thuật ngữ đi cùng nhóm này.
Ba dấu hiệu để chỉ ra điệp khúc
- Đơn vị lặp lớn. Thứ quay lại là cả một câu, một dòng thơ hay một đoạn, chứ không chỉ một từ lẻ. Lặp một từ, một tiếng thường được gọi là điệp từ, điệp ngữ.
- Lặp có nhịp. Câu ấy xuất hiện ở những vị trí tương ứng: cuối mỗi khổ, đầu mỗi khúc, sau mỗi đoạn lời mới. Nhìn vào bố cục bài là thấy một khung đều đặn.
- Mang giọng chủ đạo. Bỏ câu lặp đi thì bài mất “điệu”, giống như bài ru không còn câu à ơi. Đây là chỗ để nêu tác dụng khi làm bài.
Thiếu dấu hiệu thứ hai thì nên gọi là điệp ngữ cách quãng hoặc phép lặp, đừng vội gọi điệp khúc. Muốn ôn lại các dạng lặp từ, xem bài điệp ngữ nối tiếp, cách quãng và chuyển tiếp.
Tôi yêu em, lời ru a-kay và những câu trở lại
Lời ru của người mẹ Tà Ôi
Bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa Điềm (viết năm 1971) chia thành ba khúc. Mỗi khúc mở bằng lời kể của nhà thơ về người mẹ đang giã gạo, tỉa bắp, chuyển lán, rồi chuyển sang lời ru trực tiếp, bắt đầu bằng câu “Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi”.
Câu ru ấy là điệp khúc. Nó tạo âm điệu ầu ơ cho cả bài, đúng chất một bài hát ru. Quan trọng hơn, mỗi lần trở lại, những câu đi sau nó lại mở rộng tình thương của mẹ: thương con, thương bộ đội, thương làng, thương đất nước. Điệp khúc giữ yên một nhịp, để cái thay đổi phía sau nổi bật lên. Nội dung từng khúc có ở bài câu hỏi và gợi ý trả lời bài Khúc hát ru.
Ba lần “tôi yêu em” của Pu-skin
Trong bản dịch tiếng Việt quen thuộc của bài Tôi yêu em (Pu-skin), cụm “tôi yêu em” xuất hiện ba lần, mở đầu những câu then chốt. Lần đầu dè dặt, như còn được lí trí giữ lại. Lần hai trào ra cùng nỗi âm thầm, không hi vọng. Lần ba thành lời chúc chân thành cho người mình yêu. Cùng một cụm chữ, ba sắc độ, và chính sự trở lại ấy làm nên giọng của bài thơ. Bài đọc hiểu bài thơ Tôi yêu em gọi đây là điệp ngữ; nhiều sách giải lại gọi là điệp khúc. Cả hai cách gọi đều gặp trong đề, miễn là chỉ đúng cụm từ được lặp và nói được tác dụng.
Bài hát chúc mừng sinh nhật
Ví dụ ngắn nhất thì ai cũng thuộc: bài Happy Birthday gần như chỉ có một câu “happy birthday to you” hát đi hát lại, đổi đúng một chỗ để gọi tên người được chúc. Vì lời gần như không đổi, trẻ mẫu giáo cũng hát theo được ngay từ lần thứ hai. Đó là sức mạnh dễ thấy nhất của điệp khúc: làm người ta nhớ.
Điệp khúc, điệp ngữ, điệp cấu trúc khác nhau thế nào?
| Khái niệm | Lặp cái gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Điệp khúc | Cả câu, dòng hoặc đoạn, trở lại có nhịp | Câu ru “Ngủ ngoan a-kay ơi…” ở cả ba khúc |
| Điệp ngữ | Từ, cụm từ | “Nhớ sao…” lặp ở nhiều dòng liền nhau |
| Điệp cấu trúc | Khuôn câu (cú pháp), từ ngữ bên trong có thể đổi | “Ta về, ta…” với phần sau thay đổi |
| Phiên khúc | Không lặp: phần lời mới xen giữa các lần điệp khúc | Đoạn kể chuyện trong bài hát |
Ranh giới giữa điệp khúc và điệp ngữ không phải lúc nào cũng sắc. Một cụm ngắn lặp đều ở đầu khổ như “tôi yêu em” có thể được gọi theo cả hai cách. Còn khi khuôn câu lặp mà chữ thay đổi, đó là phép lặp khuôn câu trong thơ.
Luyện tập: tìm điệp khúc và nêu tác dụng
Câu 1: Trong bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, câu nào làm điệp khúc và nó xuất hiện ở đâu?
Đáp án: Câu “Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi”, mở đầu lời ru trực tiếp của người mẹ ở cả ba khúc. Nó tạo âm điệu hát ru, nối ba khúc thành một bài liền mạch và làm nền cho tình thương của mẹ mở rộng dần.
Câu 2: Đoạn thơ sau có điệp khúc không? “Mưa ơi mưa cứ rơi / Cho đồng xanh lúa mới / Mưa ơi mưa cứ rơi / Cho vườn thơm trái tới.”
Đáp án: Có. Dòng “Mưa ơi mưa cứ rơi” lặp lại nguyên vẹn ở vị trí đầu mỗi cặp câu, theo nhịp đều. Đó là điệp khúc (một số sách gọi là điệp ngữ cách quãng). Tác dụng: tạo nhịp như lời gọi, nhấn vào niềm mong mưa, còn phần sau đổi để kể cái được của từng nơi.
Câu 3: Phân biệt: câu “Nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ hàng cau” có phải điệp khúc không?
Đáp án: Không. Ở đây chỉ có từ “nhớ” lặp ba lần trong cùng một dòng, liền nhau. Đó là điệp ngữ (điệp từ) nối tiếp. Điệp khúc cần cả câu hoặc đoạn quay lại theo nhịp qua nhiều đoạn.
Câu 4: Câu “Lại điệp khúc xin tiền mua thẻ cào nữa à?” dùng chữ điệp khúc theo nghĩa nào?
Đáp án: Nghĩa bóng, khẩu ngữ: một lời đề nghị bị nhắc đi nhắc lại đến mức người nghe thấy nhàm, hơi khó chịu. Câu không nói gì về âm nhạc.
Câu 5: Viết bốn dòng thơ về sân trường cuối năm, trong đó có một điệp khúc, rồi nói ngắn gọn tác dụng.
Đáp án tham khảo: “Phượng ơi, đừng vội tắt / Bạn bè còn chụp chung / Phượng ơi, đừng vội tắt / Hè còn dài mênh mông.” Dòng “Phượng ơi, đừng vội tắt” lặp ở dòng 1 và 3 làm điệp khúc, như lời níu kéo; mỗi dòng theo sau nêu một lí do muốn thời gian chậm lại.
Điệp khúc ngoài lớp học: dịch, gọi tên, dùng sao cho trúng?
Điệp khúc tiếng Anh là gì?
Thường dịch là refrain (dùng cho cả thơ và nhạc) hoặc chorus (phần điệp khúc của một bài hát). Chữ chorus còn có nghĩa là dàn đồng ca, nên cần xem ngữ cảnh.
Điệp khúc nghĩa là gì khi người ta nói “lại điệp khúc cũ”?
Đó là nghĩa bóng: một lời nói, một lý do, một việc cứ lặp lại mãi, khiến người nghe chán. Ví dụ: “Bị hỏi bài là lại điệp khúc em quên vở ở nhà.”
Điệp khúc trong bài hát có phải lúc nào cũng giống hệt nhau?
Phần lớn giữ nguyên lời, nhưng không ít bài đổi vài chữ ở lần cuối, nâng giọng hoặc lặp thêm một câu để kết. Giai điệu thì gần như bao giờ cũng được giữ, nên người nghe vẫn nhận ra.
Làm bài đọc hiểu, nên gọi điệp khúc hay điệp ngữ?
Nếu cả dòng thơ quay lại đều đặn qua các khổ, gọi điệp khúc là chính xác. Nếu chỉ một từ, một cụm lặp, gọi điệp ngữ. Phân vân thì có thể viết “phép điệp (điệp khúc)” rồi tập trung vào tác dụng, vì đó mới là chỗ ăn điểm.