Bạo lực học đường là những hành vi cố ý làm tổn thương thân thể hoặc tinh thần của người học xảy ra trong môi trường trường lớp: đánh đập, lăng mạ, xúc phạm, cô lập, xua đuổi bạn. Theo cách hiểu phổ biến, khái niệm này còn gồm cả việc bắt nạt nhau qua mạng xã hội.
| Nghĩa ngắn | Hành vi cố ý gây tổn hại về thể chất, tinh thần cho học sinh trong trường học |
| Căn cứ pháp lý | Khoản 5 Điều 2 Nghị định 80/2017/NĐ-CP |
| Hình thức chính | Thể chất, lời nói – tinh thần, cô lập, trên mạng |
| Tiếng Anh | school violence; bắt nạt là bullying, trên mạng là cyberbullying |
| Khi gặp phải | Báo thầy cô, cha mẹ; gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) |
Định nghĩa bạo lực học đường theo Nghị định 80/2017
Văn bản pháp lí nói rõ nhất về khái niệm này là Nghị định 80/2017/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống bạo lực học đường. Khoản 5 Điều 2 của nghị định gom các hành vi bạo lực học đường thành mấy nhóm:
- hành hạ, ngược đãi, đánh đập, xâm hại thân thể, sức khỏe;
- lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- cô lập, xua đuổi;
- các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của người học.
Điều kiện đi kèm là những hành vi ấy xảy ra trong cơ sở giáo dục hoặc lớp độc lập. Người gây ra có thể là bạn học, cũng có thể là người lớn; điều làm nên bạo lực là tính cố ý và việc người học bị tổn hại. Xô đẩy vô tình khi chơi chưa phải bạo lực; cả nhóm cố tình chế giễu một bạn suốt nhiều tuần thì đúng là bạo lực, dù không ai động tay.
UNICEF gọi đây là vấn đề toàn cầu. Báo cáo năm 2018 của tổ chức này ước tính khoảng một nửa học sinh 13–15 tuổi trên thế giới, tức khoảng 150 triệu em, từng trải qua bạo lực từ bạn cùng trang lứa trong và quanh trường học.
Bạo lực học đường chỉ là một nhánh của vấn đề lớn hơn; khái niệm bạo lực nói chung gom đủ các dạng khác như bạo lực gia đình, bạo lực trên mạng và nơi tìm trợ giúp.
Bốn dạng bạo lực học đường hay gặp
Bạo lực thể chất
Đánh, xô, giật tóc, phá hỏng hay lấy đồ dùng của bạn. Dạng dễ thấy nhất nhưng không phải duy nhất.
Bạo lực bằng lời nói và tinh thần
Chửi bới, gán biệt danh xấu, chê ngoại hình, nhại giọng, đe dọa. Không để lại vết bầm, nhưng lặp lại đủ lâu thì làm người nghe tin rằng mình kém cỏi.
Cô lập, tẩy chay
Cả nhóm thống nhất không chơi, không nói chuyện, không cho ngồi cùng một bạn. Kiểu này giống “chiến tranh lạnh” mà người lớn hay gọi là kiểu im lặng để trừng phạt người khác, chỉ khác là do cả tập thể cùng làm.
Bắt nạt trên mạng
Lập nhóm chat để nói xấu, đăng ảnh chế, quay clip một bạn bị bắt nạt rồi chia sẻ, để lại bình luận ác ý. Dạng này theo học sinh về tận nhà, lúc nửa đêm. Một khảo sát do UNICEF công bố năm 2019 cho biết 21% thanh thiếu niên Việt Nam tham gia trả lời từng là nạn nhân của bắt nạt trên mạng.
Những thay đổi có thể cho thấy một bạn đang bị bắt nạt: bỗng ngại đến trường, hay kêu đau bụng vào buổi sáng; đồ dùng thường xuyên mất hoặc hỏng; có vết thương không giải thích được; thu mình, ít nói; giật mình mỗi khi điện thoại báo tin nhắn; điểm số giảm đột ngột. Đây chỉ là dấu hiệu để người lớn chú ý hỏi han, không phải để kết luận vội.
Bắt nạt qua mạng còn có thể nấp sau bài đăng ẩn danh, nên cần biết confession trường là gì và cách các trang ấy nhận bài.
Vì sao xảy ra và để lại hậu quả gì?
Hiếm khi chỉ có một nguyên nhân. Nguyên nhân bạo lực học đường thường cộng lại từ nhiều phía:
- Tuổi mới lớn: muốn khẳng định mình, muốn được nhóm công nhận, dễ bốc đồng.
- Gia đình: thiếu sự quan tâm, hoặc ngược lại, sống trong không khí la mắng, đánh đòn nên coi bạo lực là chuyện bình thường.
- Mạng xã hội: clip đánh nhau được nhiều lượt xem khiến có người quay để “câu view”; ẩn danh làm lời nói độc địa hơn.
- Đám đông im lặng: người chứng kiến cười theo hoặc lặng thinh vì sợ bị vạ lây, vô tình làm kẻ bắt nạt thấy mình được ủng hộ.
Hậu quả của bạo lực học đường không dừng ở vết thương thân thể. Người bị bắt nạt có thể lo âu kéo dài, tự ti, sợ đến lớp, học sa sút. Theo thông cáo UNICEF năm 2019, khoảng một phần năm thanh thiếu niên được hỏi ở 30 quốc gia cho biết từng nghỉ học vì bị bắt nạt trên mạng và bạo lực. Người gây ra thì bị kỉ luật, mất bạn, và nếu hành vi nghiêm trọng còn có thể phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Nếu em đang bị bắt nạt hoặc nhìn thấy bạn bị bắt nạt
Trước hết: bị bắt nạt không phải lỗi của em, và em không phải tự gánh một mình.
- Nói với người lớn em tin: cha mẹ, giáo viên chủ nhiệm, thầy cô tư vấn học đường.
- Giữ lại bằng chứng nếu bị bắt nạt trên mạng: chụp màn hình tin nhắn, bình luận, đường dẫn; đừng trả lời lại bằng lời lẽ gay gắt.
- Gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 nếu chưa biết nói với ai: tổng đài miễn phí, hoạt động 24/7, cả trẻ em lẫn người lớn đều gọi được.
- Tìm chuyên gia tâm lý khi cảm giác sợ hãi, buồn bã, mất ngủ kéo dài. Nhiều trường đã có phòng tư vấn tâm lý; cha mẹ cũng có thể đưa con đến bác sĩ hoặc nhà tâm lý ở cơ sở y tế.
Nếu em là người chứng kiến, không cần lao vào can thiệp khi nguy hiểm. Chỉ cần không quay clip, không chia sẻ, đứng về phía bạn bị bắt nạt, và báo cho thầy cô là đã giúp được rất nhiều.
Bài thơ Bắt nạt và cái nhìn của văn chương
Học sinh lớp 6 gặp chủ đề này qua bài thơ Bắt nạt của Nguyễn Thế Hoàng Linh. Bài thơ không lên lớp mà nói bằng giọng trẻ con, nhẹ nhàng, hơi hài hước, để người đọc tự thấy bắt nạt là điều xấu. Đọc thêm phần đọc hiểu bài thơ Bắt nạt lớp 6
Gợi ý ý chính cho đề nghị luận về bạo lực học đường
“Suy nghĩ về hiện tượng bạo lực học đường” là đề nghị luận xã hội rất phổ biến, từ lớp 7 đến lớp 12. Một dàn ý gọn có thể như sau:
- Giải thích: nêu khái niệm (có thể dựa vào Nghị định 80/2017), nhấn vào tính cố ý và tổn hại.
- Thực trạng: các hình thức, đặc biệt bắt nạt trên mạng; dẫn một số liệu có nguồn rõ ràng.
- Nguyên nhân: từ bản thân, gia đình, nhà trường, mạng xã hội.
- Hậu quả: với người bị hại, người gây ra, tập thể.
- Giải pháp và bài học: lên tiếng thay vì im lặng; trường học có kênh tư vấn; bản thân em sẽ làm gì.
Nên chọn dẫn chứng gần gũi, tránh kể chi tiết cảnh đánh nhau. Có thể tham khảo cách triển khai ở cách viết bài nghị luận về vấn đề đời sống lớp 7 hoặc những bài văn mẫu bàn về một vấn đề cần giải quyết.
Học sinh và phụ huynh thường hỏi gì về bạo lực học đường
Bạo lực học đường là gì theo GDCD lớp 7?
Bài Phòng, chống bạo lực học đường trong Giáo dục công dân 7 dùng cách hiểu sát với Nghị định 80/2017: hành vi cố ý gây tổn hại thể chất, tinh thần cho người học trong môi trường học đường, như đánh đập, lăng mạ, cô lập.
Các hình thức bạo lực học đường gồm những gì?
Gồm bạo lực thể chất, bằng lời nói – tinh thần, cô lập tẩy chay và bắt nạt trên mạng; một vụ việc thường gộp nhiều dạng.
Trêu đùa bạn có bị coi là bạo lực học đường không?
Phụ thuộc vào việc bạn có thấy vui hay không. Đùa mà cả hai cùng cười là đùa. Khi bạn đã tỏ ra khó chịu mà vẫn tiếp tục, nhất là trêu ngoại hình, gia cảnh, giọng nói, thì đó đã là xúc phạm.
Bị bắt nạt trên mạng nhưng ngoài trường thì có tính không?
Định nghĩa trong Nghị định 80/2017 gắn với hành vi xảy ra trong cơ sở giáo dục, nhưng khi người bắt nạt là bạn cùng trường, nhà trường vẫn nên được biết để can thiệp. Dù gọi tên thế nào, em vẫn nên báo người lớn và giữ lại bằng chứng.
Tổng đài 111 có mất phí không?
Không. 111 là Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em, gọi miễn phí và trực suốt ngày đêm, tiếp nhận thông tin về trẻ em bị bạo lực, xâm hại hoặc có nguy cơ bị tổn hại.
Bắt nạt học đường là gì?
Là khi một hay nhiều học sinh cố ý làm tổn thương một bạn khác, lặp đi lặp lại theo thời gian, trong hoàn cảnh hai bên không cân sức: lớn với bé, đông với lẻ, được nhiều người bênh hơn. UNICEF dùng ba dấu hiệu cố ý, lặp lại và chênh lệch sức mạnh để tách bắt nạt khỏi một lần cãi vã ngang hàng. Bắt nạt là một dạng của bạo lực học đường.