Gia đình là nhóm người gắn bó với nhau vì hôn nhân, vì cùng dòng máu hoặc vì người này nuôi nấng người kia, thường cùng sống dưới một mái nhà. Nói gọn hơn theo cách học sinh hay viết khi được hỏi gia đình là gì theo em: đó là nơi mình được thương, được dạy dỗ và có chỗ để quay về. Khái niệm gia đình có cả nghĩa từ điển lẫn nghĩa pháp lý.
| Nghĩa ngắn | Những người gắn bó do hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, thường sống chung |
| Loại từ | Danh từ (xây dựng gia đình); khẩu ngữ còn dùng như tính từ (xử lí kiểu gia đình) |
| Gốc từ | Hán Việt 家庭: gia là nhà, đình là sân trước |
| Tiếng Anh | family |
| Sắc thái | Trung tính, ấm áp; dùng được trong cả lời nói thường ngày lẫn văn bản luật |
Hai cách định nghĩa: từ điển và Luật Hôn nhân và gia đình
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xem gia đình là đơn vị nhỏ nhất của xã hội, gồm những người cùng chung sống và ràng buộc với nhau bằng hôn nhân, bằng dòng máu; thường có vợ chồng, cha mẹ, con cái. Ví dụ đi kèm rất đời thường: xây dựng gia đình, một gia đình hạnh phúc.
Luật thì nói rộng hơn một chút. Khoản 2 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 hiểu gia đình là những người gắn bó với nhau do hôn nhân, do quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, và chính sự gắn bó ấy làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa họ. Có ba điểm đáng để ý:
- Con nuôi, cha mẹ nuôi cũng là gia đình, không cần cùng dòng máu.
- Luật không đòi phải ở chung một nhà. Anh chị em ở hai tỉnh vẫn là người một nhà.
- Gia đình đi kèm trách nhiệm: cha mẹ nuôi dạy con, con chăm sóc cha mẹ khi già yếu.
家庭: ngôi nhà và khoảnh sân trước
Chữ 家 (gia) Thiều Chửu giảng trước hết là ở, chỗ ở, rồi mở ra nghĩa “những người ở trong một cửa”, như gia nhân (người nhà). Chữ 庭 (đình) nghĩa gốc là sân trước. Ghép lại, gia đình là ngôi nhà cùng khoảnh sân của nó: một không gian có mái che, có chỗ cho trẻ con chạy chơi, người lớn phơi thóc.
Từ chữ gia có một họ từ quen thuộc: gia cảnh (hoàn cảnh nhà), gia giáo (nếp dạy dỗ trong nhà), gia phong (nề nếp riêng của một nhà), gia tộc (cả dòng họ). Có cả gia trưởng, từ ban đầu chỉ người chủ nhà nhưng nay thường mang ý chê thói áp đặt; nghĩa này được giải kĩ trong bài về lối sống gia trưởng.
Gia đình hạt nhân, gia đình nhiều thế hệ và những kiểu khác
Không có một khuôn gia đình duy nhất. Mỗi nhà một hình dạng, miễn là trong đó có sự gắn bó và chăm lo cho nhau.
| Kiểu gia đình | Gồm những ai | Ví dụ |
|---|---|---|
| Gia đình hạt nhân (hai thế hệ) | Cha mẹ và con | Bố, mẹ và hai chị em sống ở căn hộ chung cư |
| Gia đình nhiều thế hệ (mở rộng) | Ông bà, cha mẹ, con cháu cùng chung sống | Ba thế hệ ở chung ngôi nhà ống ở quê |
| Gia đình cha hoặc mẹ đơn thân | Một người cha hoặc một người mẹ nuôi con | Mẹ một mình nuôi con đi học |
| Gia đình có con nuôi | Cha mẹ và con nuôi, có thể cùng con đẻ | Em được cô chú nhận nuôi từ nhỏ |
Với gia đình chỉ có mẹ nuôi con, cách gọi mẹ đơn thân nên dùng tế nhị, vì phía sau có thể là chuyện li hôn, góa bụa hay một lựa chọn riêng.
Nhà, gia quyến, họ hàng: chữ nào gần, chữ nào xa
Trong lời nói hằng ngày, người Việt hay dùng nhà thay cho gia đình: “nhà mình có bốn người”, “cả nhà đi chơi”. Gia quyến trang trọng hơn, thường gặp trong lời chia buồn. Họ hàng, dòng họ rộng hơn hẳn, gồm cả cô dì chú bác, anh em con chú con bác.
Gia đình không có một từ trái nghĩa đúng nghĩa. Người ta thường đặt nó cạnh xã hội (ở ngoài cánh cửa nhà) hoặc nói đến những trạng thái thiếu vắng nó: không nơi nương tựa, cô độc, tan đàn xẻ nghé. Một chữ hay bị dùng lẫn là gia tộc: nói “gia tộc em có bốn người” là sai, vì gia tộc chỉ cả một dòng họ nhiều đời.
Ngoài nhà và gia quyến còn gia thất, tổ ấm; từng chữ thay gia đình được ở câu nào, và vì sao gia đình không có cặp trái nghĩa, có trong đồng nghĩa, trái nghĩa với gia đình.
Ngược với tình máu mủ ấy, dân gian có câu khác máu tanh lòng, ý nói người không cùng huyết thống thì khó thương nhau thật lòng.
Gia đình trong ca dao và trang sách Ngữ văn
Bài ca dao học trò nào cũng thuộc từ những năm tiểu học:
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Hai câu đầu đo công cha nghĩa mẹ bằng núi cao và dòng nước không cạn; hai câu sau nhắc phần việc của người con. Còn rất nhiều câu như vậy trong tuyển ca dao tục ngữ về tình cảm gia đình.
Trong sách Ngữ văn, đề tài này đi theo học sinh nhiều năm: bài thơ Trong lời mẹ hát của Trương Nam Hương kể tuổi thơ lớn lên trong lời ru; đến lớp 12 lại có đoạn trích Số đỏ trong bài soạn Ngữ văn 12 về Xuân Tóc Đỏ ở tiệm may, nơi Vũ Trọng Phụng cười cái kiểu người cổ động “tân thời” ngoài phố nhưng về nhà lại muốn nhốt vợ trong buồng.
Viết nghị luận về vai trò của gia đình: gợi ý ý chính
Đề hay gặp: “Suy nghĩ về vai trò của gia đình đối với mỗi người”, “Gia đình là gì theo em?”, “Bàn về bữa cơm gia đình”. Một khung ý có thể dùng:
- Giải thích: gia đình là những người gắn bó vì hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng; có thể dẫn định nghĩa trong luật cho chặt.
- Gia đình cho ta gì: chỗ dựa khi vấp ngã, trường học đầu tiên về cách cư xử.
- Mặt trái cần nhìn thẳng: có nhà ít trò chuyện, có cha mẹ hay so con với “con nhà người ta”.
- Phần của mình: phụ việc nhà, hỏi han ông bà, cất điện thoại trong bữa cơm.
Hai mẫu đầu trong bộ bài văn lớp 6 bàn về hiện tượng đời sống viết đúng về chuyện so sánh con và bữa cơm mỗi người một màn hình. Học sinh lớp 12 có thể đọc mẫu 6 và mẫu 8 (khoảng cách thế hệ, sự hi sinh của cha mẹ) trong bộ đề nghị luận dành cho người trẻ.
Thắc mắc thường gặp khi viết về gia đình
Gia đình là gì theo em, nên trả lời thế nào cho hay?
Nên đi từ một hình ảnh cụ thể của nhà mình, như mâm cơm tối hay tiếng xe của bố, rồi mới khái quát: gia đình là nơi mình được thương mà không cần giỏi giang gì cả.
Khái niệm gia đình trong pháp luật nằm ở đâu?
Ở khoản 2 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Khi viết bài, chỉ cần diễn đạt lại ý ba mối quan hệ (hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng) kèm quyền và nghĩa vụ, không cần chép nguyên văn.
Gia đình là gì trong bài nghị luận, mở bài thế nào?
Có thể mở bằng câu ca dao “Công cha như núi Thái Sơn” hoặc một chuyện nhỏ về bữa cơm. Thân bài nên có cả mặt tốt lẫn mặt chưa ổn.
Sống với ông bà hoặc chỉ với mẹ có phải là gia đình không?
Có. Luật lấy sự gắn bó và chăm lo làm gốc, không đòi đủ bố mẹ; gia đình ông bà cháu hay một mẹ một con đều là gia đình. Muốn đọc thêm về thứ tình cảm làm nên những mái nhà ấy, xem bài giải nghĩa chữ tình yêu.