Gia trưởng là từ Hán Việt có hai nghĩa: nghĩa gốc chỉ người đứng đầu một gia đình, nghĩa thường gặp hiện nay chỉ lối cư xử độc đoán, tự cho mình quyền quyết định mọi việc và bắt người trong nhà phải nghe theo. Khi ai đó nói “anh ấy gia trưởng lắm”, gần như chắc chắn họ đang chê, chứ không phải khen người ấy là chủ nhà.
| Nghĩa ngắn | Độc đoán, áp đặt ý mình lên người khác, nhất là trong gia đình |
| Gốc từ | Hán Việt 家長: gia (nhà) + trưởng (người đứng đầu) |
| Loại từ | Tính từ (tính gia trưởng); danh từ theo nghĩa cũ (người gia trưởng của dòng họ) |
| Sắc thái | Chê, phê phán; nghĩa danh từ nay ít dùng |
Gia trưởng là gì?
Từ điển tiếng Việt (bản tra trên Soha, được Wiktionary tiếng Việt dẫn lại) ghi hai mục cho gia trưởng.
Mục thứ nhất là danh từ, đã được đánh dấu là lỗi thời: người đàn ông đứng đầu, nắm mọi quyền hành trong gia đình thời phong kiến. Ở nghĩa này, gia trưởng chỉ là một vị trí, giống như “trưởng tộc” trong dòng họ hay “chủ hộ” trên sổ hộ khẩu. Người ở vị trí đó có thể rất hiền.
Mục thứ hai là tính từ, và đây mới là nghĩa người Việt dùng hằng ngày: có tư tưởng coi mình có mọi quyền, tự ý quyết định mọi việc, coi thường quyền dân chủ của người khác. Chữ này hay đi thành cụm tính gia trưởng, thói gia trưởng, đầu óc gia trưởng, tác phong gia trưởng. Cụm cuối còn được dùng ngoài gia đình, để chê một trưởng phòng hay một lớp trưởng chỉ biết ra lệnh.
Vài câu ví dụ, mỗi câu một hoàn cảnh:
- Bố tớ hơi gia trưởng, chọn trường cho tớ mà không hỏi lấy một câu.
- Kiểu quản lí gia trưởng ấy khiến cả nhóm chẳng ai dám góp ý.
- Bà nội kể ngày xưa ông là gia trưởng của cả dòng họ, việc giỗ chạp đều do ông định.
Chữ 家長 và cái bóng của gia đình phong kiến
Chiết tự thì gọn: gia (家) là nhà, chữ có trong gia đình, gia phả, quốc gia; trưởng (長) là lớn, đứng đầu, như trong trưởng thôn, trưởng nam, hiệu trưởng. Từ điển Hán Việt trên hvdic giảng 家長 là người đứng đầu trong nhà, kèm vài nghĩa cổ ít gặp như “chồng” hay tiếng người hầu gọi chủ.
Lời chê dính vào chữ này bắt nguồn từ cấu trúc gia đình thời phong kiến chịu ảnh hưởng Nho giáo. Khi đó người cha, người chồng là chủ, vợ con theo lệ “tam tòng” mà phục tùng. Xã hội đổi, nhưng thói quen một người quyết tất cả thì không biến mất ngay, nên chữ gia trưởng dần chuyển từ tên một vị trí sang tên một thói xấu.
Chuyện thú vị là tiếng Trung hiện đại lại đi hướng khác. Theo Wiktionary tiếng Anh, 家长 (jiāzhǎng) ở Trung Quốc ngày nay còn nghĩa là phụ huynh của học sinh: 家长会 là buổi họp phụ huynh. Cùng một chữ, sang hai ngôn ngữ thì mang hai sắc thái khác hẳn.
Đứng gần gia trưởng là độc đoán, đứng ngược là dân chủ
| Nhóm | Từ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gần nghĩa | độc đoán, chuyên quyền, áp đặt, gia trưởng phong kiến, trọng nam khinh nữ | “Trọng nam khinh nữ” hẹp hơn, chỉ nói về giới |
| Trái nghĩa | dân chủ, bình đẳng, cởi mở, biết lắng nghe, tôn trọng | Hay dùng cụm “gia đình dân chủ” |
| Dễ lẫn | trụ cột gia đình, chủ hộ, quyết đoán | Không mang nghĩa chê |
Đáng chú ý nhất là cặp quyết đoán và gia trưởng. Người quyết đoán dám chốt việc khi cả nhà còn lưỡng lự, nhưng đã nghe đủ ý kiến trước đó. Người gia trưởng thì chốt mà không cần nghe. Ranh giới nằm ở chỗ ý kiến của người khác có được tính đến hay không. Tiếng Anh gần nhất là patriarchal hoặc domineering.
Những ông chồng gia trưởng trong trang văn
Văn học trung đại có một gương mặt quen với học sinh THCS: Trương Sinh trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ. Chỉ vì câu nói ngây thơ của đứa con về “cái bóng”, chàng không nghe vợ giải bày, không nghe hàng xóm bênh vực, mắng nhiếc rồi đuổi Vũ Nương đi, đẩy nàng tới cái chết. Các bài phân tích tác phẩm của Nguyễn Dữ thường gọi thẳng đó là thói ghen tuông và gia trưởng, được xã hội nam quyền dung túng.
Gần hơn, Vũ Trọng Phụng chế giễu kiểu gia trưởng “đội lốt văn minh” trong đoạn trích Hai quan niệm về gia đình và xã hội (Ngữ văn 12). Nhà mĩ thuật Typn vẽ mốt áo tân thời cho phụ nữ cả thành phố, nhưng thấy chính vợ mình diện đồ mới thì nổi giận, tuyên bố đàn bà nhà mình cứ phải ở trong buồng, rồi lôi vợ xềnh xệch ra cửa. Cái tiếng cười ở đây chỉ ra rằng gia trưởng không nằm ở lời nói, nó nằm ở cách người ta đối xử với chính người nhà mình.
Hai nhân vật này là dẫn chứng hợp cho đề viết về quyền bình đẳng trong gia đình; cách dựng bài có trong bộ dàn ý nghị luận vấn đề xã hội trong tác phẩm.
Gia trưởng và những câu hỏi về nếp nhà
Người gia trưởng là người thế nào?
Đó là người muốn mọi việc trong nhà phải theo ý mình: từ tiền nong, chuyện học của con đến việc vợ đi đâu, mặc gì. Họ ít hỏi ý kiến, khó chấp nhận bị phản bác và thường coi việc người khác nghe lời là đương nhiên.
Gia trưởng khác trụ cột gia đình ở chỗ nào?
Trụ cột gia đình là người gánh phần lớn trách nhiệm, thường là kinh tế, và có thể là bố, mẹ hay anh chị. Gia trưởng là cách hành xử. Một người trụ cột vẫn có thể bàn bạc với cả nhà, còn một người chẳng đóng góp gì vẫn có thể rất gia trưởng.
Chồng gia trưởng có phải lúc nào cũng xấu?
Trên mạng xã hội, chữ này đôi khi được dùng nửa đùa nửa khen, kiểu bạn trai “gia trưởng” bắt người yêu ăn sáng, cấm thức khuya. Đó là cách nói vui về sự quan tâm. Còn khi sự quan tâm biến thành kiểm soát, cấm đoán, không cho người kia tự quyết thì nó đã đúng với nghĩa chê của từ điển.
Gia trưởng có phải là bạo lực gia đình không?
Không phải người gia trưởng nào cũng bạo lực, nhưng thói áp đặt kéo dài, kèm lăng mạ, kiểm soát tiền bạc hay đánh đập thì đã là bạo lực gia đình. Nếu trẻ em bị xâm hại hoặc bạo hành, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); khi có nguy hiểm tức thời, gọi công an 113.
Gia trưởng tiếng Anh là gì?
Nghĩa cũ “người đứng đầu gia đình” là patriarch hoặc head of the household. Nghĩa chê thì dùng tính từ patriarchal, domineering hay authoritarian, tùy muốn nhấn vào khía cạnh nam quyền hay tính hống hách.