Yêu đơn phương là yêu một người mà người ấy không đáp lại, hoặc thậm chí không hề hay biết: tình cảm chỉ đi từ một phía. Hỏi yêu đơn phương nghĩa là gì theo đúng mặt chữ thì “đơn phương” là một phía, còn trong tâm lý học, trạng thái này được gọi là unrequited love, tình yêu không được hồi đáp. Phần lớn chúng ta đều từng trải qua nó ít nhất một lần.
Phần trên có nhắc tới khái niệm lá diêu bông; định nghĩa và ví dụ cụ thể nằm ở bài giải nghĩa riêng.
| Nghĩa ngắn | Tình cảm chỉ từ một phía, không được người kia đáp lại |
| Gốc từ | Hán Việt đơn phương 單方: một mặt, một phía |
| Tiếng Anh | Unrequited love, one-sided love |
| Sắc thái | Buồn mà đẹp; vừa ngọt ngào vừa day dứt |
Yêu đơn phương là gì?
Chữ đơn 單 trong Hán Việt là một, lẻ; phương 方 là phía, hướng. Ghép lại, đơn phương nghĩa là một mặt, một phía, đối lập với song phương là hai phía, theo từ điển Hán Nôm trên hvdic. Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê giải thích “đơn phương” là riêng một bên, không có sự thỏa thuận hoặc tham gia của bên kia. Vì thế ta mới có “đơn phương chấm dứt hợp đồng” trong luật, và “yêu đơn phương” trong chuyện tình.
Giới tâm lý học gọi trạng thái này là unrequited love. Theo cách giải thích trên Psychology Today, đó là tình yêu không được đáp lại ở cùng mức độ mình trao đi. Nghĩa là yêu đơn phương không chỉ là “thích mà người ta không biết”. Nó còn bao gồm trường hợp hai người đang ở cạnh nhau nhưng một người thương nhiều, người kia thương ít.
Đây cũng là trải nghiệm rất phổ biến. Một khảo sát của nhà tâm lý Roy Baumeister và cộng sự năm 1993 cho thấy hầu như ai trong số những người được hỏi cũng từng đứng ở một trong hai phía: người yêu mà không được đáp lại, hoặc người được yêu mà không đáp lại. Một nhóm nghiên cứu khác (Bringle và cộng sự) ghi nhận ở học sinh, sinh viên, tình cảm một chiều gặp nhiều hơn hẳn tình cảm hai chiều.
Những dấu hiệu cho thấy mình đang thương một phía
Phần này chỉ để tự soi lại lòng mình, không phải bảng chẩn đoán. Người đang thương một phía thường thấy:
- Tâm trạng lên xuống theo người kia: một tin nhắn trả lời nhanh làm vui cả ngày, một lần bị “seen” làm buồn cả tối.
- Nhớ rất kĩ những chi tiết nhỏ về người ấy, trong khi người ấy dường như không để ý mấy về mình.
- Hay tự diễn giải: một câu nói xã giao cũng đọc thành tín hiệu, rồi lại tự trách vì hiểu nhầm.
- Muốn nói ra mà sợ mất cả tình bạn, nên chọn im lặng và đứng từ xa.
Nói thêm cho rõ: thích ai đó vài tuần rồi quên thì gần với cảm nắng hơn. Yêu đơn phương thường kéo dài, ăn sâu và làm người trong cuộc nghĩ ngợi nhiều. Ai cũng có thể buồn vì chuyện này, nhưng nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, chán ăn, học hành sa sút hay thấy mình vô giá trị, hãy nói chuyện với một người bạn tin cậy, bố mẹ, thầy cô, hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý để được lắng nghe đúng cách.
Vì sao tình cảm chỉ chảy về một hướng, và nó để lại gì?
Lý do đầu tiên rất giản dị: rung động không theo lệnh. Hai người có thể hợp nhau, quý nhau, mà chỉ một người nảy sinh tình yêu. Thứ hai là khoảng cách: ta thương một người nổi tiếng, một anh chị khóa trên, một người đã có đôi. Thứ ba, nhiều người tự chọn im lặng, nên người kia không có cơ hội biết để mà đáp lại.
Psychology Today còn nhắc tới những trường hợp lặp đi lặp lại: có người liên tục chỉ thương những ai không với tới được. Đôi khi đó là cách vô thức để tránh rủi ro của một tình yêu thật, vì yêu trong tưởng tượng thì không bao giờ phải đối diện với chuyện cãi nhau hay chia tay.
Tác động thì có hai mặt. Mặt dịu dàng là yêu đơn phương giúp người ta hiểu mình hơn, biết thế nào là quan tâm vô điều kiện. Mặt nặng nề là nỗi buồn, sự mất tự tin, cảm giác mình “không đủ tốt”. Nhóm của Baumeister còn phát hiện ra một điều ít người nghĩ tới: người từ chối cũng khổ, vì họ thấy có lỗi dù không làm gì sai, lại không biết phải cư xử sao cho khéo. Và nghĩ quá nhiều về một người không đáp lại rất dễ biến thành vòng lặp suy nghĩ không lối ra.
Có khi người kia cũng quý mình, nhưng chỉ coi như em gái; giới trẻ gọi vai ấy là em gái mưa, cụm từ có gốc từ một ca khúc năm 2017.
Từ Pushkin đến Hoàng Cầm: những mối tình một phía trong thơ
Văn chương có lẽ là nơi người yêu đơn phương được an ủi nhiều nhất. Bài thơ nổi tiếng của Pushkin mà người Việt quen với nhan đề “Tôi yêu em” (bản dịch Thúy Toàn, có trong SGK Ngữ văn 11) được viết năm 1829, sau khi lời cầu hôn của ông bị từ chối. Ông viết về một tình yêu biết rõ là không được đáp lại mà vẫn trọn vẹn:
Tôi yêu em âm thầm, không hi vọng,
Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen,
Điều làm bài thơ đẹp là cái kết: người yêu không đòi hỏi, chỉ cầu cho em gặp được người thương em như mình đã từng. Bạn có thể đọc thêm phần đọc hiểu bài thơ Tôi yêu em của Pushkin để thấy rõ cách nhà thơ biến nỗi buồn thành lòng vị tha.
Thơ Việt cũng có những chàng trai thương một phía. Chàng trai trong “Tương tư” của Nguyễn Bính ngồi một mình mà nhớ, mà trách, mà mong:
Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.
Chữ “tương tư” vốn là nhớ nhau, nhưng đọc kỹ bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính sẽ thấy nỗi nhớ chỉ dồn về một phía, cô gái thôn bên dường như không hay. Còn trong bài thơ Lá Diêu Bông của Hoàng Cầm, cậu bé đi tìm suốt đời chiếc lá mà người chị lớn tuổi hơn đã thách, một chiếc lá không có thật, như chính mối tình đầu không bao giờ được đáp lại. Ai muốn đọc thêm những vần thơ buồn kiểu ấy có thể ghé tuyển thơ dành cho người không được yêu.
Đi qua một mối tình không được đáp lại
Không có cách nào xóa ngay cảm xúc, nhưng có vài điều giúp lòng nhẹ đi. Một là thừa nhận cảm xúc của mình, thay vì giận bản thân vì “lỡ thương”. Hai là bớt nuôi hy vọng bằng cách giảm theo dõi người ấy trên mạng. Ba là dồn năng lượng cho những mối quan hệ đang có thật: bạn bè, gia đình, một sở thích mới. Có người chọn nói ra, và câu trả lời dù là “không” cũng giúp họ khép lại.
Yêu đơn phương cũng là một cách hiểu thêm về bản chất của tình yêu: thương ai đó không có nghĩa là có quyền đòi họ thương lại. Có người giữ hình bóng ấy lâu đến mức nó thành một vầng trăng sáng mãi trong ký ức, có người bước qua nhẹ nhàng. Cả hai đều bình thường.
Yêu đơn phương: những câu hỏi người trẻ hay gõ
Yêu đơn phương nghĩa là gì trong tiếng Anh?
Tiếng Anh gọi là unrequited love (tình yêu không được đáp lại) hoặc one-sided love (tình yêu một phía). Cả hai đều chỉ tình cảm mà người kia không trao lại ở mức tương xứng.
Yêu đơn phương và thích thầm có giống nhau không?
Thích thầm nhấn vào chuyện giữ kín, chưa nói ra; yêu đơn phương nhấn vào chuyện không được đáp lại. Một người có thể đã tỏ tình, bị từ chối mà vẫn thương, lúc ấy là yêu đơn phương chứ không còn “thầm” nữa.
Yêu đơn phương bao lâu thì hết?
Không có mốc chung cho mọi người. Có người vài tháng, có người vài năm. Thời gian thường trôi nhanh hơn khi ta bớt nuôi hy vọng và sống trọn với những việc khác của mình.
Có nên tỏ tình khi đang yêu đơn phương không?
Tùy hoàn cảnh và sự sẵn sàng của bạn. Nói ra có thể nhận lời từ chối, nhưng cũng giải thoát bạn khỏi những đêm đoán già đoán non. Nếu nói, hãy nói nhẹ nhàng, tôn trọng câu trả lời của người kia, và đừng ép họ phải đáp lại.
Có những bài thơ nào hay về yêu đơn phương?
Học sinh hay nhắc tới “Tôi yêu em” của Pushkin, “Tương tư” của Nguyễn Bính và “Lá Diêu Bông” của Hoàng Cầm. Ba bài, ba cách thương một phía: vị tha, hờn dỗi mộc mạc, và nỗi tìm kiếm cả đời.