Lá diêu bông là gì? Lá có thật không và ý nghĩa trong thơ

Lá diêu bông là hình ảnh biểu tượng trong bài thơ “Lá Diêu Bông” của Hoàng Cầm, chứ không phải tên một loài cây ngoài đời. Ai hỏi lá diêu bông là lá gì, có thật không, thì câu trả lời ngắn là: không có loại lá ấy. Chiếc lá do người chị trong bài thơ đặt ra như một lời đố, và về sau thành biểu tượng cho thứ tình yêu, thứ ước mơ cứ đi tìm mãi mà không với tới.

Nghĩa ngắn	Chiếc lá không có thật, tượng trưng cho điều khao khát mà không bao giờ đạt được
Xuất hiện trong	Bài thơ Lá Diêu Bông (Hoàng Cầm, ra đời năm 1959), học trong Ngữ văn 12
Thuộc	Hình ảnh biểu tượng (hình tượng nghệ thuật) trong thơ trữ tình
Có thật không?	Không; không loài thực vật nào mang tên này

Lá diêu bông: một chiếc lá chỉ có trong thơ

Bài thơ kể chuyện một cậu bé thầm thương người chị hàng xóm. Giữa cánh đồng chiều, chị buông một câu nửa đùa nửa thật:

Chị bảo đứa nào tìm được lá diêu bông

Từ nay ta gọi là chồng

Cậu bé tin là thật và đi tìm. Mỗi lần cậu mang lá tới, chị lại chối. Đến khi chị đã lấy chồng, có con, cậu vẫn còn cầm chiếc lá đi tìm. Như vậy, trong thế giới của bài thơ, lá diêu bông trước hết là một điều kiện chị đặt ra; nhưng vì không ai biết nó trông thế nào, điều kiện ấy cũng là một lời từ chối được nói khéo.

Về mặt văn học, lá diêu bông là một hình ảnh biểu tượng: sự vật cụ thể được dùng để gợi một ý nghĩa rộng hơn chính nó. Cái tên nghe như tên một thứ cỏ cây quê nhà, nhưng không gắn với hình dáng, màu sắc nào, nên người đọc buộc phải hiểu nó theo nghĩa bóng. Hoàn cảnh ra đời, bố cục và nội dung từng đoạn của bài thơ được trình bày ở bài viết về hoàn cảnh ra đời và bố cục bài thơ; ở đây chỉ bàn về chiếc lá.

Lá diêu bông có thật không? Các cách lí giải

Các bài báo và tài liệu về bài thơ đều thống nhất rằng không có loài cây nào tên là diêu bông. Một bài trên báo Đại Đoàn Kết nhận xét lá diêu bông “càng không có thật”, và theo cách đọc ấy thì cả chị lẫn em đều hiểu điều đó. Chuyện cũng gắn với một kỉ niệm có thật của nhà thơ: Hoàng Cầm từng kể bài thơ bắt nguồn từ mối tình thơ dại thời niên thiếu với một người chị hàng xóm lớn tuổi hơn mình.

Quanh câu hỏi “vì sao chị đố một thứ không có thật”, người đọc có mấy cách hiểu. Đây là ý kiến bình giảng, không phải lời giải chính thức:

• Một lời từ chối dịu dàng. Chị coi cậu bé là trẻ con, nên đặt ra một câu đố không ai giải được để khỏi phải nói thẳng.
• Chị cũng đang đi tìm. Câu thơ mở đầu cho thấy chị “thẩn thơ đi tìm” giữa đồng. Có người cho rằng chính chị cũng mang một nỗi mơ hồ, một điều mong mà không gọi được tên.
• Thứ không với tới của mọi người. Ở tầng nghĩa rộng nhất, lá diêu bông là bất cứ điều gì ta theo đuổi cả đời mà không chạm được: một mối tình, một giấc mơ tuổi nhỏ.

Nhiều nhạc sĩ đã đưa bài thơ vào ca khúc hoặc mượn hình ảnh chiếc lá, nhờ vậy chữ “lá diêu bông” quen thuộc cả với những người chưa từng đọc thơ Hoàng Cầm.

Nhận ra một hình ảnh biểu tượng trong thơ bằng cách nào

Lá diêu bông là ví dụ rất rõ để học cách nhận biết biểu tượng. Có thể dựa vào mấy dấu hiệu:

1. Không giải thích trọn được bằng nghĩa đen. Nếu chỉ hiểu là “một chiếc lá” thì bài thơ không còn ý nghĩa gì; người đọc phải đi tìm nghĩa bóng.
2. Lặp lại và giữ vị trí trung tâm. Chiếc lá có mặt từ đầu đến cuối, có trong nhan đề, mỗi đoạn thơ đều xoay quanh nó.
3. Gắn với cảm xúc của nhân vật trữ tình. Lá diêu bông đi cùng niềm say mê, hi vọng, rồi hụt hẫng, day dứt của “em”.
4. Có tính khái quát. Hình ảnh vượt khỏi câu chuyện riêng: ai cũng có thể thấy “chiếc lá” của đời mình trong đó.

Phân biệt nhanh: ẩn dụ thường là một phép chuyển nghĩa trong vài câu, còn biểu tượng là hình ảnh “gánh” ý nghĩa của cả tác phẩm và nhiều khi mở ra nhiều cách hiểu cùng lúc.

Chiếc lá qua bốn lần “em tìm thấy lá”

Ý nghĩa của biểu tượng lộ dần qua bốn lần cậu bé mang lá tới, mỗi lần là một quãng đời khác nhau:

Thời điểm	Phản ứng của chị	Chiếc lá lúc ấy gợi điều gì
Hai ngày sau lời đố	Chau mày, bảo không phải	Niềm tin hồn nhiên của tuổi nhỏ: tưởng ước mơ chỉ cách mình vài bước
Mùa đông năm sau	Lắc đầu, nhìn ra bờ sông	Khoảng cách bắt đầu hiện ra; chị đã nghĩ về một nơi khác
Ngày chị cưới	Chỉ cười	Điều mong mỏi đã thành không thể, nhưng em vẫn chưa buông
Khi chị có ba con	Lấy tay che mặt, không nhìn	Nỗi day dứt của cả hai; chiếc lá giờ là kỉ niệm khiến người ta ngại đối diện

Khép bài, em cầm chiếc lá đi khắp đầu non cuối bể, và tiếng gió quê vẫn gọi tên diêu bông. Đến đây chiếc lá không còn là lời đố của một người, mà là nỗi khắc khoải mang theo suốt đời. Ý này rất gần với hình ảnh người thương đẹp mãi vì chưa từng có được trong ngôn ngữ của người trẻ bây giờ; cả hai đều nói về thứ tình cảm càng không đạt được càng sáng lên trong trí nhớ.

Muốn đối chiếu với các câu hỏi đọc hiểu, em xem phần trả lời câu hỏi SGK Ngữ văn 12 về Lá Diêu Bông.

Thử sức với vài câu hỏi về lá diêu bông

Lá diêu bông qua những câu hỏi hay gặp

Lá diêu bông là lá gì?

Không phải lá của loài cây nào. Đó là chiếc lá tưởng tượng trong bài thơ Lá Diêu Bông của Hoàng Cầm, do người chị nêu ra như một lời đố với cậu bé hàng xóm.

Lá diêu bông có thật không?

Không có thật. Các tài liệu về bài thơ đều coi đây là hình ảnh do nhà thơ tạo ra. Chính vì không có thật nên chiếc lá mới tìm hoài không thấy, và ý nghĩa biểu tượng của nó mới đứng vững.

Lá diêu bông tượng trưng cho điều gì?

Thường được hiểu là biểu tượng của tình yêu không thành, của ước mơ đẹp mà không với tới, rộng hơn là mọi khát khao con người theo đuổi suốt đời. Mỗi người đọc có thể thấy một tầng nghĩa phù hợp với trải nghiệm của mình.

Bài thơ Lá Diêu Bông học ở lớp mấy?

Bài thơ có trong sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập một. Khi học, em nên chú ý cách chiếc lá được nhắc lại qua từng quãng thời gian để thấy ý nghĩa biểu tượng hình thành dần.