Truyện ngắn là gì? Đặc điểm, tình huống truyện, ví dụ và bài tập

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự bằng văn xuôi có dung lượng nhỏ, thường chỉ xoay quanh một tình huống, một vài nhân vật và một quãng đời rất hẹp, nhưng qua đó gợi ra được điều gì đó lớn hơn về con người. Nói gọn cho dễ nhớ: tiểu thuyết kể cả một đời, còn truyện ngắn chọn đúng một lát cắt của đời ấy.

Khái niệm	Tác phẩm tự sự văn xuôi cỡ nhỏ, tập trung vào một tình huống hoặc một khoảnh khắc
Nghĩa tên gọi	“Truyện” là câu chuyện được kể lại, “ngắn” là dung lượng hẹp; tiếng Anh gọi là short story
Thuộc	Loại tự sự, cùng nhóm với truyện vừa, tiểu thuyết, truyện cổ tích, truyền thuyết
Dấu hiệu nhận biết	Ít nhân vật, ít sự kiện, có tình huống truyện rõ, chi tiết cô đọng, kết thúc để lại dư âm
Độ dài thường gặp	Từ vài trang đến vài chục trang, đọc hết trong một lần ngồi

Hiểu thế nào cho đúng về thể loại truyện ngắn?

Nhìn từ tên gọi, ai cũng nghĩ truyện ngắn chỉ khác các loại truyện khác ở chỗ ít chữ. Thật ra độ dài chỉ là cái vỏ. Điều làm nên truyện ngắn là cách nó cắt đời sống: không kể từ lúc nhân vật sinh ra tới lúc nhắm mắt, mà dừng lại ở một quãng thời gian ngắn, có khi chỉ một buổi chiều, một chuyến đi, một tin dữ, rồi khai thác quãng ấy cho thật sâu.

Các sách lí luận văn học thường mô tả truyện ngắn là thể tự sự cỡ nhỏ, nhắm vào một hiện tượng của đời sống để làm lộ ra cái cốt lõi trong cách con người đối xử với nhau hoặc trong thế giới bên trong của họ. Người đọc vì thế hay gọi nó là “lát cắt” của cuộc sống. Một truyện ngắn hay không cần nhiều biến cố. Nó cần một biến cố đủ sức làm bật ra tính cách hoặc số phận nhân vật.

Truyện ngắn cũng là một dạng văn bản tự sự, nên có đủ các yếu tố quen thuộc: người kể chuyện, ngôi kể, nhân vật, sự việc, không gian, thời gian. Ai cần ôn lại những yếu tố đó có thể đọc bài văn tự sự gồm những yếu tố nào trước khi học tiếp.

Những nét giúp nhận ra một truyện ngắn

Gặp một văn bản truyện trong đề đọc hiểu, có thể dựa vào năm dấu hiệu sau để khẳng định đó là truyện ngắn.

1. Dung lượng nhỏ. Thường chỉ vài trang, ít khi quá vài chục trang. Số sự việc chính đếm được trên đầu ngón tay.
2. Ít nhân vật. Có một nhân vật trung tâm, quanh đó vài nhân vật phụ. Nhân vật ít khi được kể trọn đời, chỉ hiện ra ở một chặng.
3. Có tình huống truyện. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Tình huống là một hoàn cảnh đặc biệt, thường bất ngờ hoặc éo le, đặt nhân vật vào chỗ phải bộc lộ mình. Không gian và thời gian truyện thường gói gọn quanh tình huống ấy.
4. Chi tiết được chọn rất kĩ. Vì ít chỗ, mỗi chi tiết đều phải làm việc: một đồ vật, một câu nói, một cử chỉ có thể mang cả chủ đề của truyện.
5. Kết thúc để lại dư âm. Có truyện kết bằng một cú ngoặt bất ngờ, có truyện bỏ ngỏ, để người đọc tự nghĩ tiếp.

Kiểu kết thúc đảo chiều ở phút cuối mà phim ảnh ngày nay hay gọi là cú ngoặt cốt truyện ở phút chót vốn là sở trường của nhiều cây bút truyện ngắn thế kỉ XIX và XX.

Truyện ngắn có cốt truyện và truyện ngắn trữ tình

Không có một cách chia duy nhất, nhưng khi học ở trường, học sinh hay gặp hai hướng viết khá khác nhau.

Truyện ngắn thiên về cốt truyện có sự việc rõ ràng, có mâu thuẫn đẩy lên cao trào rồi được giải quyết. Người đọc bị cuốn theo câu hỏi “rồi sao nữa”. Phần lớn truyện ngắn hiện thực trong sách Ngữ văn đi theo hướng này.

Truyện ngắn trữ tình thì gần như không có chuyện gì xảy ra. Sức hút nằm ở không khí, ở dòng cảm xúc, ở những chi tiết rất nhỏ. Đọc xong khó tóm tắt thành vài sự việc, nhưng dư vị đọng lại rất lâu.

Ngoài ra, người ta còn hay nói tới những truyện rất ngắn, chỉ một vài trăm chữ, thường gọi là truyện ngắn ngắn hoặc truyện cực ngắn. Chúng dồn gần như toàn bộ sức nặng vào một chi tiết hoặc câu kết.

Đọc tình huống truyện qua Làng, Vợ nhặt, Hai đứa trẻ

Bốn truyện ngắn quen thuộc dưới đây cho thấy cùng một thể loại mà mỗi nhà văn lại “cắt lát” đời sống theo một cách.

Làng: một tin dữ thử thách tình yêu làng

Kim Lân đặt ông Hai, người suốt ngày khoe làng Chợ Dầu, vào đúng cái tin làng mình theo giặc. Truyện không cần kể dài về cuộc đời ông; chỉ mấy ngày nằm lì trong nhà, nghe ngóng, tủi hổ là đủ để tình yêu làng và tình yêu nước hiện ra rất thật. Phần đọc hiểu kĩ hơn có ở bài soạn truyện Làng của Kim Lân.

Vợ nhặt: chuyện lấy vợ giữa nạn đói

Cũng Kim Lân, nhưng tình huống trong Vợ nhặt éo le hơn: giữa nạn đói năm 1945, anh cu Tràng nghèo xác xơ bỗng “nhặt” được vợ chỉ sau mấy câu bông đùa và bốn bát bánh đúc. Một tình huống vừa buồn cười vừa đau xót, từ đó lộ ra khát vọng sống và tình thương của những người nghèo nhất. Xem thêm các bài văn phân tích Vợ nhặt.

Hai đứa trẻ: truyện gần như không có chuyện

Thạch Lam chỉ kể một buổi chiều và một đêm ở phố huyện nghèo, hai chị em Liên ngồi chờ chuyến tàu chạy qua. Không có xung đột lớn, không có cao trào kịch tính. Đây là ví dụ điển hình của truyện ngắn trữ tình, nơi cảm xúc và không khí làm nên giá trị. Bài tác giả, bố cục và nội dung Hai đứa trẻ tóm lại các ý chính.

Lão Hạc và Chiếc lá cuối cùng: sức nặng của phần kết

Trong Lão Hạc, Nam Cao để người đọc hiểu nhầm lão Hạc suốt nửa sau câu chuyện, đến cái chết dữ dội ở cuối mới vỡ lẽ. Còn ở Chiếc lá cuối cùng, O. Hen-ri giữ bí mật về chiếc lá thường xuân đến tận những dòng cuối. Hai kết thúc ấy giải thích vì sao truyện ngắn thường được nhớ nhất ở phần kết. Ở phương Tây, người ta hay nhắc tới nhà văn Nga A. Sê-khốp như một bậc thầy của lối truyện ngắn ít chuyện mà nhiều dư vị.

Truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết khác nhau ra sao?

Tiêu chí	Truyện ngắn	Truyện vừa	Tiểu thuyết
Dung lượng	Vài trang đến vài chục trang	Dài hơn, thường vài chục đến hơn trăm trang	Thường hàng trăm trang, có khi nhiều tập
Nhân vật	Một nhân vật chính, ít nhân vật phụ	Một nhóm nhân vật	Nhiều nhân vật, nhiều tuyến
Thời gian truyện	Một khoảnh khắc, vài ngày	Một giai đoạn	Có thể trải qua nhiều năm, nhiều thế hệ
Trọng tâm	Một tình huống, một lát cắt	Một chặng đời có vài biến cố	Cả một quá trình, một bức tranh xã hội rộng
Ví dụ	Lão Hạc, Làng, Hai đứa trẻ	Cách gọi này ít dùng hơn; nhiều tác phẩm được xếp lúc vào truyện ngắn dài, lúc vào tiểu thuyết ngắn	Tắt đèn, Số đỏ

Ranh giới giữa truyện vừa và hai thể kia không cứng. Số trang chỉ là gợi ý; cái để phân biệt chắc chắn hơn là phạm vi đời sống mà tác phẩm ôm lấy.

Bài tập nhận biết truyện ngắn có lời giải

Thắc mắc quanh khái niệm truyện ngắn

Truyện ngắn thuộc loại văn bản gì?

Truyện ngắn thuộc loại tự sự, tức văn bản kể chuyện, và được viết bằng văn xuôi. Trong chương trình Ngữ văn, nó được học ở mạch văn bản truyện, cùng với truyện đồng thoại, truyện cổ tích, truyện vừa và tiểu thuyết.

Một truyện ngắn thường có bao nhiêu chữ?

Không có con số bắt buộc. Phần lớn truyện ngắn dài từ vài nghìn đến hơn chục nghìn chữ, cũng có truyện chỉ vài trăm chữ. Dung lượng nhỏ đến đâu thì cũng phải đủ cho một tình huống được dựng lên trọn vẹn.

Đặc điểm của truyện ngắn quan trọng nhất là gì?

Nếu phải chọn một, đó là tình huống truyện. Truyện ngắn không có chỗ để kể dàn trải, nên mọi sức nặng dồn vào một hoàn cảnh đặc biệt. Tìm ra tình huống là đã nắm được chìa khóa để đọc hiểu cả truyện.

Truyện ngắn khác truyện cổ tích ở điểm nào?

Truyện cổ tích là sáng tác dân gian truyền miệng, nhân vật thường là kiểu người tốt, kẻ xấu, có yếu tố thần kì. Truyện ngắn là sáng tác của một nhà văn cụ thể, nhân vật có đời sống nội tâm riêng và gắn với một hiện thực xã hội nhất định.