Plot twist là gì? Cú ngoặt cốt truyện và ví dụ trong văn học

Plot twist là cú ngoặt cốt truyện: một sự việc hoặc một sự thật được hé lộ bất ngờ, làm câu chuyện rẽ sang hướng mà người đọc không lường trước. Hỏi plot twist nghĩa là gì theo đúng từng chữ thì plot là cốt truyện, twist là chỗ vặn, chỗ xoắn. Từ phim ảnh, chữ này đi vào lời nói hằng ngày, kiểu “plot twist cuộc đời”.

Nghĩa ngắn	Cú ngoặt bất ngờ làm đổi hướng câu chuyện
Thuộc	Thuật ngữ tự sự học (truyện, tiểu thuyết, kịch, phim, trò chơi)
Gốc từ	Tiếng Anh: plot (cốt truyện) + twist (chỗ vặn, khúc quanh)
Dấu hiệu	Bất ngờ nhưng hợp lí; đọc lại thấy đã có manh mối từ trước
Ví dụ quen	Chiếc lá cuối cùng, Món quà của các đạo sĩ (O. Henry), Sợi dây chuyền (Maupassant)

Plot twist hiểu theo cách của người nghiên cứu truyện

Trong tự sự học, ngành nghiên cứu cách kể chuyện, plot twist là một kĩ thuật làm thay đổi triệt để hướng đi của cốt truyện. Nó có thể được báo trước bằng vài chi tiết nhỏ, nhưng người đọc thường chỉ nhận ra khi cú ngoặt đã xảy ra. Nếu cú ngoặt nằm ở cuối tác phẩm, người ta gọi riêng là twist ending, tức kết thúc bất ngờ.

Ý tưởng này có từ rất lâu. Từ thời Hi Lạp cổ đại, Aristotle đã bàn về hai thủ pháp gần với plot twist: peripeteia, sự đảo ngược tình thế, và anagnorisis, khoảnh khắc nhân vật nhận ra một sự thật về mình hoặc về người khác. Vua Oedipus là ví dụ kinh điển: nhân vật đi tìm kẻ có tội và cuối cùng phát hiện kẻ đó chính là mình.

Tiếng Việt chưa có một từ dịch thống nhất. Báo chí và các trang phim hay gọi là “cú lừa”, “cú quay xe”, “nút thắt”; trong sách lí luận, cách gọi sát nghĩa hơn là cú ngoặt cốt truyện hoặc sự đảo ngược tình thế. Khi chỉ kể chuyện một bộ phim, việc nói lộ cú ngoặt trước cho người chưa xem chính là chuyện tiết lộ trước nội dung phim mà nhiều người rất ghét.

Thế nào thì được gọi là một cú plot twist?

Không phải chi tiết bất ngờ nào cũng là plot twist. Một nhân vật bỗng dưng gặp tai nạn chưa chắc đã làm câu chuyện đổi hướng. Có thể nhận ra plot twist qua mấy điểm:

1. Thay đổi cách hiểu cả câu chuyện. Sau cú ngoặt, người đọc phải nhìn lại những gì đã xảy ra theo một nghĩa khác.
2. Bất ngờ nhưng không vô lí. Đọc lại sẽ thấy tác giả đã cài manh mối. Nếu sự kiện rơi từ trên trời xuống, không có chuẩn bị, giới phê bình gọi đó là deus ex machina, một cách gỡ nút bị coi là vụng.
3. Gắn với nhân vật. Cú ngoặt hay thường làm lộ ra bản chất, tình cảm hoặc số phận của nhân vật, chứ không chỉ để gây sốc.

Một vài kiểu hay gặp: hé lộ danh tính thật của nhân vật; người kể chuyện hóa ra không đáng tin; manh mối giả dẫn người đọc đi sai hướng; tình thế đảo ngược, người tưởng thắng lại thua.

Ba truyện ngắn có cú ngoặt kinh điển

Văn học thế giới cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX có hai bậc thầy của kết thúc bất ngờ: O. Henry (Mỹ) và Guy de Maupassant (Pháp). Ba truyện dưới đây đều hay được nhắc khi giảng về plot twist; phần tóm ý chỉ nêu đủ để thấy cú ngoặt nằm ở đâu.

Chiếc lá cuối cùng (O. Henry). Giôn-xi, một họa sĩ trẻ, bị viêm phổi nặng và tin rằng khi chiếc lá thường xuân cuối cùng ngoài cửa sổ rụng thì mình cũng chết. Qua một đêm mưa gió, chiếc lá vẫn còn, và cô dần hồi phục. Cuối truyện, Xiu mới cho biết cụ Bơ-men, ông họa sĩ già cả đời chưa vẽ được kiệt tác, đã đội mưa vẽ chiếc lá lên tường và mất vì viêm phổi. Cú ngoặt này biến chiếc lá thành kiệt tác thật sự của cụ và làm sáng lên lòng hi sinh của một con người bình thường. Học sinh gặp truyện này ở lớp 6; phần trả lời câu hỏi có trong bài soạn Chiếc lá cuối cùng ở Ngữ văn 6.

Món quà của các đạo sĩ (O. Henry). Đêm Giáng sinh, người vợ trẻ nghèo bán mái tóc dài để mua sợi dây đeo cho chiếc đồng hồ quý của chồng. Về nhà, người chồng tặng vợ bộ lược chải tóc nàng mơ ước từ lâu, và anh đã bán chiếc đồng hồ để mua nó. Hai món quà bỗng thành vô dụng, nhưng chính sự trớ trêu ấy cho thấy họ sẵn lòng hi sinh thứ quý nhất vì nhau.

Sợi dây chuyền (Maupassant). Một người phụ nữ mơ sống sang trọng mượn bạn chiếc dây chuyền kim cương để dự dạ hội, rồi đánh mất. Hai vợ chồng vay nợ mua chiếc khác trả lại, sau đó mất mười năm làm lụng cực khổ để trả nợ. Đến khi gặp lại người bạn, bà mới biết chiếc dây chuyền mượn ngày xưa chỉ là đồ giả. Câu nói cuối truyện làm cả mười năm khổ sở trở thành một nghịch lí đau đớn.

Đặt cạnh nhau, ba truyện cho thấy plot twist hay không nằm ở chỗ “lừa” người đọc. Nó buộc ta nghĩ lại về tình thương, về sự hi sinh, về cái giá của hư vinh. Muốn biết thêm vì sao O. Henry viết nhiều truyện có kết thúc kiểu này, có thể đọc về cuộc đời nhà văn O. Hen-ri.

Plot twist, thắt nút – mở nút và kết thúc bất ngờ khác nhau ra sao?

Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn trong bài làm văn. Bảng sau tách chúng ra:

Tiêu chí	Plot twist	Thắt nút – mở nút	Kết thúc bất ngờ
Là gì	Cú ngoặt làm câu chuyện đổi hướng	Các chặng của cốt truyện: xung đột hình thành rồi được giải quyết	Cú ngoặt đặt ở phần cuối tác phẩm
Vị trí	Ở bất cứ đâu: đầu, giữa hay cuối truyện	Thắt nút ở phần đầu, mở nút ở phần cuối	Chỉ ở cuối
Truyện nào cũng có?	Không	Hầu hết truyện có cốt truyện đều có	Không
Quan hệ	Có thể trùng với lúc mở nút	Mở nút có thể diễn ra bình thường, không gây bất ngờ	Là một dạng plot twist
Ví dụ	Sự thật về chiếc lá trong truyện O. Henry	Giôn-xi ốm, mất hi vọng (thắt nút) → khỏi bệnh (mở nút)	Chiếc dây chuyền là đồ giả

Nói gọn: thắt nút – mở nút là “bộ khung” của mọi cốt truyện, còn plot twist là một cách đặc biệt để rẽ hướng bộ khung đó. Khi kết thúc bất ngờ trùng với mở nút, như trong Sợi dây chuyền, nút truyện được gỡ đúng lúc người đọc bị bất ngờ nhất. Các yếu tố cốt truyện, người kể chuyện, điểm nhìn đều thuộc phương thức kể chuyện trong văn bản mà học sinh học từ cấp hai.

“Plot twist cuộc đời” và cách dùng trong lời nói

Trên mạng, plot twist được dùng như một tiếng cảm thán khi chuyện ngoài đời rẽ hướng khó tin. Thường thì người ta dùng nó vui vẻ, có chút tự trào:

• “Ôn cả tuần phần hình học, đề ra toàn đại số. Plot twist thật sự.”
• Caption: “Tưởng đi du lịch biển, ai ngờ mưa cả ba ngày. Plot twist cuộc đời là đây.”
• “Hai đứa cãi nhau suốt năm lớp 10, giờ thành bạn thân. Đúng là plot twist.”
• Bình luận phim: “Cú twist cuối tập làm mình phải xem lại từ đầu.”

Trong bài văn, nên thay bằng “chi tiết bất ngờ”, “tình huống bất ngờ”, “kết thúc bất ngờ” hoặc “sự đảo ngược tình thế”. Chữ plot twist chỉ hợp khi em đang bàn riêng về thuật ngữ hay trích lời người khác.

Luyện tập nhận diện cú ngoặt cốt truyện

Plot twist: vài thắc mắc của người mê truyện và phim

Plot twist nghĩa là gì trong tiếng Việt?

Có thể dịch là cú ngoặt cốt truyện, tình tiết bất ngờ, hoặc nói thân mật là “cú quay xe”. Trong văn bản học thuật, nên dùng “cú ngoặt” hoặc “sự đảo ngược tình thế”.

Twist là gì, có khác plot twist không?

Khi nói về phim, truyện, “twist” thường là cách gọi tắt của plot twist. Còn đứng một mình trong tiếng Anh, twist có nhiều nghĩa khác như vặn, xoắn, khúc quanh, hoặc tên một điệu nhảy.

Plot twist cuộc đời là gì?

Là cách nói vui khi chuyện thật trong đời rẽ sang hướng bất ngờ, như kế hoạch đổ bể vào phút chót hay người tưởng ghét mình lại giúp mình. Cụm này mang sắc thái tự trào, hợp khi trò chuyện hoặc đăng mạng xã hội.

Truyện có plot twist có phải là truyện hay hơn không?

Không hẳn. Nhiều tác phẩm lớn kể tuần tự, không có cú ngoặt nào mà vẫn ám ảnh người đọc. Một cú twist chỉ đáng giá khi hợp lí với câu chuyện và làm sâu thêm ý nghĩa; lạm dụng thì truyện dễ thành rối và gượng.