Trằn trọc là trở mình hết bên này sang bên kia, cố ngủ mà không ngủ được, thường vì trong lòng đang có điều lo nghĩ. Nằm trằn trọc, trằn trọc khó ngủ, trằn trọc cả đêm đều nói về một tình trạng: thân thì nằm yên trên giường, còn đầu óc vẫn thức.
| Nghĩa ngắn | Trở mình liên tục, muốn ngủ mà không ngủ được |
| Loại từ | Động từ, từ láy thuần Việt (láy âm đầu “tr”) |
| Nguyên do thường gặp | Lo âu, buồn phiền, mong chờ, nhớ nhung |
| Gần nghĩa | Thao thức, trăn trở (nghĩa cũ), mất ngủ |
| Trái nghĩa | Ngủ say, ngủ yên, ngủ một mạch |
Trằn trọc trong một đêm của Thúy Kiều
Hơn hai trăm năm trước, Nguyễn Du đã đặt chữ này vào một cảnh rất đời. Sau buổi chơi xuân gặp mộ Đạm Tiên, Kiều về nhà, đêm ấy mơ thấy người con gái bạc mệnh, tỉnh dậy khóc rền rĩ. Bà mẹ nghe tiếng, giật mình hỏi:
Cớ sao trằn trọc canh khuya,
Màu hoa lê hãy dầm dề giọt mưa?
Hai câu ấy cho thấy gần như trọn nghĩa của từ. Có thời điểm (canh khuya), có cái dáng nằm không yên, và có nguyên do nằm bên trong: một nỗi buồn chưa gọi được thành tên. Người mẹ không hỏi “sao con chưa ngủ” mà hỏi “cớ sao trằn trọc”, tức là đã đoán được con mình đang có chuyện. Một vài bản Kiều xưa chép “cớ chi” thay cho “cớ sao”, nhưng chữ “trằn trọc” thì các bản đều giữ. Ai muốn đọc thêm về người viết những câu ấy có thể xem cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Du.
Thân nằm yên, đầu óc vẫn thức
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, trằn trọc là trở mình luôn, cố ngủ mà không ngủ được vì có điều phải lo nghĩ. Wiktionary tiếng Việt ghi lại lời giảng tương tự, kèm ví dụ nằm trằn trọc chờ trời sáng. Như vậy từ này gói hai lớp: một lớp nhìn thấy được là cái dáng lăn qua lộn lại, một lớp không thấy được là nỗi lo khiến giấc ngủ không tới.
Về cấu tạo, đây là từ láy âm đầu “tr”. Tách ra, “trằn” và “trọc” không còn mang nghĩa gì liên quan đến giấc ngủ, chỉ khi đi đôi mới gợi ra được cái nhịp xoay trở lặp lại trên giường.
Đặt vào câu, trằn trọc hay đi với những từ chỉ khoảng thời gian dài:
- Đêm trước ngày thi vào lớp 10, em trằn trọc đến hai giờ sáng mới chợp mắt.
- Bác bảo vệ kể, hồi con gái đi du học, đêm nào bác cũng trằn trọc không yên.
- Lời tâm sự trên mạng: “Nhắn tin xong thì trằn trọc cả đêm, sáng ra mắt thâm như gấu trúc.”
- Trong bài văn tả mẹ: “Những hôm em sốt, mẹ trằn trọc bên cạnh, cứ chốc chốc lại đặt tay lên trán em.”
Trằn trọc, trăn trở, thao thức: chữ nào cho đêm nào?
Ba từ này hay bị dùng lẫn vì đều dính tới những đêm không ngủ.
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trằn trọc | Cái dáng nằm không yên, xoay trở mãi mà không vào giấc | Trằn trọc mãi mới ngủ được một lúc thì trời sáng. |
| Thao thức | Thức, không ngủ được vì xúc động hoặc suy nghĩ; không nhất thiết lăn qua lăn lại | Bà thao thức nghe mưa rơi trên mái tôn. |
| Trăn trở | Nay thiên về sự day dứt, nghĩ mãi về một việc, ban ngày cũng dùng được | Thầy trăn trở về cách giúp học trò yếu theo kịp lớp. |
| Mất ngủ | Tình trạng không ngủ được, trung tính, hay dùng trong lời nói về sức khỏe | Mấy hôm nay tôi mất ngủ vì uống cà phê muộn. |
Từ điển vẫn ghi trăn trở là từ đồng nghĩa của trằn trọc, vì gốc của trăn trở cũng là cái trở mình trên giường. Có điều cách dùng ngày càng tách ra: trằn trọc ở lại với chiếc giường, còn trăn trở bước sang chuyện nỗi lòng. Ranh giới này được kể kỹ hơn ở bài giải nghĩa chữ trăn trở và những nỗi day dứt.
Trăn trở còn có nghĩa nỗi lòng không yên, đổi được sang băn khoăn, day dứt và đối với thanh thản; xem đồng nghĩa, trái nghĩa với trăn trở.
Nếu đêm ấy bạn nằm yên mà mắt cứ mở vì nghĩ ngợi, chữ đúng hơn có khi là thao thức suốt đêm chứ không phải trằn trọc.
Trằn trọc nhiều đêm liền thì nên làm gì?
Thỉnh thoảng trằn trọc vì một kỳ thi hay một tin nhắn là chuyện ai cũng gặp. Nhiều khi nguyên nhân là cái đầu cứ nhai đi nhai lại một chuyện; nếu thấy mình hay rơi vào vòng ấy, có thể đọc thêm về thói quen nghĩ ngợi quá mức về một việc. Vài thói quen đơn giản thường được khuyên: đi ngủ và thức dậy vào giờ cố định, không dùng điện thoại trên giường, tránh trà và cà phê vào buổi chiều tối, viết điều đang lo ra giấy trước khi tắt đèn.
Nếu tình trạng khó ngủ kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới việc học, việc làm, hoặc đi kèm cảm giác buồn bã, lo âu khó gỡ, hãy nói với người thân và đi khám bác sĩ để được tư vấn đúng cách. Không nên tự mua thuốc ngủ về dùng.
Còn trong văn chương, trằn trọc vẫn là một chữ rất được việc. Muốn cho người đọc biết nhân vật đang có nỗi lo mà không cần nói thẳng, chỉ cần một câu “đêm ấy, cô trằn trọc mãi” là đủ.
Trằn trọc trong câu nói, trong tiếng Anh và trong giấc ngủ
Trằn trọc nghĩa là gì?
Là nằm trở mình hết lần này đến lần khác mà không ngủ được, thường do lo nghĩ, buồn phiền hay mong ngóng điều gì. Đó là động từ, có thể nói “trằn trọc cả đêm”, “nằm trằn trọc”.
Trằn trọc khó ngủ có phải là bệnh mất ngủ không?
Không hẳn. Một vài đêm trằn trọc vì lo lắng là phản ứng bình thường. Chỉ khi khó ngủ lặp lại kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt ban ngày thì mới nên coi là vấn đề sức khỏe và hỏi ý kiến bác sĩ.
Trằn trọc tiếng Anh là gì?
Có thể dịch bằng cụm toss and turn (lăn qua trở lại), ví dụ “I tossed and turned all night”. Tính từ restless hoặc sleepless cũng hay dùng: “a restless night”, “a sleepless night”.
Viết “trằn trọc” hay “trằng trọc” mới đúng?
Viết là “trằn trọc”, vần “ăn” có chữ n ở cuối. “Trằng trọc” là lỗi do đọc lẫn âm cuối “n” và “ng”.