Thao thức là thức mãi không ngủ được vì trong lòng có điều phải nghĩ, phải lo: nằm đó, trở mình, mắt mở nhìn bóng tối. Từ này hay đi với đêm, như “thao thức cả đêm”, “những đêm thao thức”, và còn được dùng theo nghĩa rộng cho người luôn day dứt, nghĩ ngợi về một việc. Gần nghĩa nhất là trằn trọc, trăn trở.
| Nghĩa ngắn | Không sao ngủ được vì lòng còn bận nghĩ, chưa yên |
| Loại từ | Động từ |
| Thường đi với | đêm, canh khuya, suốt đêm, trở mình |
| Sắc thái | Văn chương, hơi buồn hoặc nặng lòng; không mang ý chê |
Thao thức: mắt mở, lòng chưa yên
Mục từ thao thức trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học xếp nó vào động từ và giảng bằng hai từ gần nghĩa là trằn trọc, trăn trở: muốn ngủ mà không ngủ nổi, vì đầu còn vướng một điều cần nghĩ, lòng chưa yên. Hai ví dụ đi kèm mục từ rất gọn: trở mình thao thức, thao thức suốt canh khuya.
Điều làm nên chữ thao thức nằm ở chỗ nguyên nhân. Người uống cà phê muộn rồi không ngủ được thì chỉ là mất ngủ. Phải có một nỗi gì đó đè lên: lo cho kì thi sáng mai, nhớ một người ở xa, nghĩ mãi một câu nói chưa trả lời được. Thao thức vì thế thuộc về tâm trạng nhiều hơn thuộc về giấc ngủ.
Câu dùng đời thường:
- Đêm trước ngày nhập học, con bé thao thức mãi, cứ dậy kiểm tra lại cặp sách.
- Mẹ thao thức đến gần sáng vì bố đi biển chưa về.
- Tin nhắn cuối cùng của cậu ấy làm tôi thao thức cả đêm.
Khi thành phố, ngọn đèn cũng biết thao thức
Ngoài nghĩa gốc, báo chí và văn chương hay mở rộng chữ này theo hai hướng. Hướng thứ nhất là nhân hóa: thành phố thao thức, ngọn đèn thao thức, ý là những nơi vẫn còn thức, còn sáng giữa lúc mọi thứ đã ngủ. Hướng thứ hai là nói về một nỗi lo kéo dài qua nhiều ngày tháng: người thầy thao thức với chuyện làm sao cho học trò vùng cao đọc thông viết thạo. Ở nghĩa này, thao thức gần với trăn trở, canh cánh.
Cách dùng mở rộng ấy làm cho từ mang sắc thái trân trọng. Nói ai đó “thao thức vì nghề” là đang khen sự tận tâm của họ, khác hẳn câu chê “suốt ngày lo nghĩ vẩn vơ”.
Thao thức, trằn trọc, mất ngủ đặt cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thao thức | Thức vì lòng có chuyện; nhấn vào tâm trạng | Thao thức nhớ nhà |
| Trằn trọc | Nằm không yên, trở mình liên tục; nhấn vào cử động của thân | Trằn trọc đến ba giờ sáng |
| Trăn trở | Day dứt, suy nghĩ nhiều về một việc, không nhất thiết là ban đêm | Trăn trở về con đường học tiếp |
| Mất ngủ | Không ngủ được, có thể do bất kì lí do nào, kể cả cơ thể | Mất ngủ vì uống trà đặc |
Ranh giới giữa trằn trọc và thao thức khá mỏng, nhiều câu thay cho nhau vẫn đúng. Phần so sánh kĩ hơn về cử chỉ trở mình có ở bài chữ trằn trọc và những đêm khó ngủ. Còn khi nỗi lo đến trước cả lúc đi ngủ, khiến người ta ngồi không yên, đi ra đi vào, thì tiếng Việt có một chữ khác là nỗi bồn chồn trong người.
Trái nghĩa với thao thức là những từ chỉ giấc ngủ yên: ngủ say, ngủ ngon, ngủ một mạch, yên giấc.
Người chưa ngủ trong bài Cảnh khuya
Học sinh gặp hình ảnh thao thức rõ nhất trong bài thơ Cảnh khuya Hồ Chí Minh viết năm 1947 ở chiến khu Việt Bắc. Hai câu cuối bài là:
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.
Cả bài không có chữ thao thức, nhưng chữ “chưa ngủ” lặp lại hai lần chính là trạng thái ấy. Câu thứ ba tưởng như người thức để ngắm trăng; câu thứ tư lật lại, cho thấy cái làm người không ngủ được là nỗi lo việc nước. Đúng với nghĩa từ điển: thức vì lòng có điều phải nghĩ. Phần đọc hiểu đầy đủ bài thơ có ở bài soạn Cảnh khuya trong sách Ngữ văn.
Lớp 9 sách Kết nối tri thức còn có câu hỏi giải nghĩa chữ thao thức trong bài thơ Tiếng Việt của Lưu Quang Vũ, ở khổ thơ có hình ảnh lòng trai ôm ngọc sáng và nhắc tên Nguyễn Du. Gặp câu hỏi ấy, chỉ cần nhớ hai ý: không ngủ được, và vì lòng còn day dứt.
Thao thức trong tin nhắn lúc nửa đêm
Thao thức nghĩa là gì trong câu “thao thức cả đêm”?
Là thức trắng hoặc gần như thức trắng vì có chuyện phải nghĩ. Câu này ngầm báo cho người nghe rằng người nói đang lo, đang nhớ hay đang buồn về điều gì đó; khó ngủ bình thường thì ít ai nói thế.
Thao thức là động từ hay tính từ?
Từ điển xếp thao thức vào loại động từ, vì nó chỉ một trạng thái đang diễn ra: bà thao thức, thao thức suốt đêm. Khi đứng sau danh từ như những đêm thao thức, nó làm nhiệm vụ bổ nghĩa nhưng vẫn là động từ.
Thao thức tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là to lie awake (nằm mà không ngủ được) hoặc sleepless, như a sleepless night cho “một đêm thao thức”.
Đặt câu với từ thao thức như thế nào?
Nên nêu luôn lí do để câu tròn nghĩa: Ông nội thao thức suốt đêm vì mai là ngày giỗ bà. Tránh viết “thao thức vì uống cà phê”, vì lí do ấy thuộc về cơ thể, dùng “mất ngủ” sẽ đúng hơn.