Ở trường Y Ê-đin-bơ-rơ cuối những năm 1870 có một bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng vì chỉ nhìn bệnh nhân vài giây đã đoán ra nghề nghiệp, quê quán của họ. Ông tên là Giô-dép Ben, và cậu sinh viên ghi chép bên cạnh ông về sau đã biến khả năng ấy thành nhân vật thám tử nổi tiếng nhất thế giới. Cậu sinh viên ấy là Cô-nan Đoi-lơ. Cô-nan Đoi-lơ (A-thơ Cô-nan Đoi-lơ, Sir Arthur Conan Doyle, 1859 – 1930) là nhà văn, bác sĩ người Anh gốc Xcốt-len, cha đẻ của thám tử Sơ-lốc Hôm và bác sĩ Oát-xơn. Ba truyện Sơ-lốc Hôm của ông có trong ba bộ sách Ngữ văn 9.
Cậu bé Ê-đin-bơ-rơ và một gia đình tan tác
| Tên khai sinh | Arthur Ignatius Conan Doyle (Conan là tên đệm, lấy theo tên cha đỡ đầu Michael Conan; họ thật là Doyle) |
| Tên phiên âm | A-thơ Cô-nan Đoi-lơ |
| Năm sinh – năm mất | 22/5/1859 – 7/7/1930 |
| Quê quán | Ê-đin-bơ-rơ (Edinburgh), Xcốt-len; mất tại nhà riêng ở Crao-bơ-rô, hạt Xu-xếch, Anh |
| Nghề nghiệp | Bác sĩ, nhà văn, nhà báo, nhà hoạt động xã hội |
| Tác phẩm tiêu biểu | Cuộc điều tra màu đỏ (1887), Dấu bộ tứ (1890), Những cuộc phiêu lưu của Sơ-lốc Hôm (1892), Con chó của dòng họ Ba-xkơ-vin (1901 – 1902), Thế giới đã mất (1912) |
| Danh hiệu | Được vua Ét-uốt VII phong hiệp sĩ năm 1902 |
| Trong SGK hiện hành | Ba chàng sinh viên (Ngữ văn 9 KNTT); Chiếc mũ miện dát đá be-rô (Ngữ văn 9 CTST); Vụ cải trang bất thành (Ngữ văn 9 Cánh diều) |
Ông sinh ở số 11 phố Picardy Place, thành phố Ê-đin-bơ-rơ, trong một gia đình Công giáo gốc Ai-len. Người cha, Charles Altamont Doyle, nghiện rượu ngày càng nặng; năm 1864 gia đình phải tản đi, lũ trẻ ở nhờ khắp thành phố. Theo Bách khoa thư Arthur Conan Doyle, cậu bé năm tuổi đã viết truyện đầu tiên về một con hổ xứ Ben-gan. Người cha về sau sống nhiều năm trong các cơ sở điều trị tâm thần và mất năm 1893.
Nhờ các ông chú giàu có chu cấp, cậu được gửi sang Anh học trường dòng Tên Xtô-ni-hớt, rồi một năm ở trường dòng tại Phen-kiếc (Áo) để học tiếng Đức. Ông không có kỷ niệm đẹp nào về Xtô-ni-hớt, nơi thầy dạy theo lối cũ và trò bị phạt đòn thường xuyên. Lớn lên, ông từ bỏ đức tin Công giáo của gia đình.
Bác sĩ tàu săn cá voi, phòng khám vắng khách ở Pốt-xmao
Từ năm 1876 đến 1881, ông học y ở Đại học Ê-đin-bơ-rơ. Trong thời gian đó, năm 1880, chàng sinh viên y nhận làm bác sĩ trên tàu săn cá voi Hope đi Bắc Cực sáu tháng; tốt nghiệp xong, ông lại làm bác sĩ trên tàu SS Mayumba chạy dọc bờ biển Tây Phi. Những chuyến đi biển ấy cho ông chất liệu cho các truyện đầu tay, trong đó có truyện về con tàu ma Mary Celeste, mà những chi tiết hư cấu của ông về sau lấn át cả câu chuyện thật trong trí nhớ công chúng.
Truyện ngắn đầu tiên của ông được in năm 1879, khi còn là sinh viên. Năm 1882, ông đến Pốt-xmao mở phòng khám, trong túi chưa đầy 10 bảng Anh. Bệnh nhân ít, thời gian rảnh nhiều, ông viết. Năm 1891, ông còn thử sang Viên học chuyên khoa mắt, rồi mở phòng khám mắt ở Luân Đôn; theo tự truyện của ông, phòng khám ấy không có lấy một bệnh nhân. Chính sự thất bại của bác sĩ Đoi-lơ đã mở đường cho nhà văn Đoi-lơ.
Giô-dép Ben và sự ra đời của Sơ-lốc Hôm
Năm 1886, ông viết trong ba tuần cuốn tiểu thuyết đầu tiên về một thám tử tư phá án bằng quan sát và suy luận, có người bạn đồng hành là một bác sĩ quân y. Nhiều nhà xuất bản từ chối trước khi hãng Ward Lock nhận in, trả 25 bảng để mua đứt toàn bộ bản quyền (Wikipedia tiếng Anh ghi thư chấp nhận ngày 20/11/1886, Bách khoa thư Arthur Conan Doyle ghi ngày 30/10/1886). Cuộc điều tra màu đỏ ra mắt tháng 12/1887 trong tuyển tập Giáng sinh của tạp chí Beeton’s.
Ông thừa nhận Sơ-lốc Hôm được xây dựng phần lớn theo hình mẫu người thầy cũ Giô-dép Ben: trong một bức thư gửi Ben năm 1892, ông viết rằng chính nhờ thầy mà có Sơ-lốc Hôm. Nhà văn Rô-bớt Lu-i Xtíp-vơn-xơn, cũng người Ê-đin-bơ-rơ, đọc truyện xong đã hỏi tác giả phải chăng đó là ông bạn cũ Giô Ben của mình. Còn họ của bác sĩ Oát-xơn lấy từ tên một đồng nghiệp ở Pốt-xmao.
Thành công thật sự đến từ tháng 7/1891, khi tạp chí The Strand đăng truyện ngắn Vụ tai tiếng xứ Bô-hêm, mở đầu loạt truyện Sơ-lốc Hôm đăng hằng tháng. Tháng 8 năm ấy, ông bỏ hẳn nghề y để viết văn.
Giết Sơ-lốc Hôm ở thác Rai-khen-bắc rồi phải cho sống lại
Ông có thái độ lưỡng lự với nhân vật nổi tiếng nhất của mình. Ông muốn được nhớ đến như tác giả những tiểu thuyết lịch sử nghiêm túc, như Đoàn quân áo trắng, mà chính ông và nhiều nhà phê bình coi là phần hay nhất trong sự nghiệp. Tháng 11/1891, ông viết thư cho mẹ nói đến ý định giết Sơ-lốc Hôm, và bị bà can ngăn quyết liệt. Để các tòa soạn thôi đặt hàng, ông đòi nhuận bút thật cao, nhưng họ vẫn chấp nhận, khiến ông thành một trong những nhà văn được trả cao nhất thời ấy.
Tháng 12/1893, trong truyện Vụ án cuối cùng, ông cho Sơ-lốc Hôm cùng kẻ thù là giáo sư Mo-ri-ác-ti rơi xuống thác Rai-khen-bắc ở Thụy Sĩ. Độc giả phản ứng dữ dội. Năm 1901, Sơ-lốc Hôm trở lại trong Con chó của dòng họ Ba-xkơ-vin; năm 1903, với lời mời chào hậu hĩnh từ một nhà xuất bản Mỹ, ông cho vị thám tử thực sự sống lại trong Ngôi nhà trống, giải thích rằng chỉ có Mo-ri-ác-ti rơi xuống vực. Đến năm 1927, khi truyện cuối cùng ra đời, Sơ-lốc Hôm đã có mặt trong 56 truyện ngắn và 4 tiểu thuyết.
Thám tử ngoài đời: vụ George Edalji và vụ Oscar Slater
Ông không chỉ phá án trên giấy. Năm 1906, ông tự điều tra vụ George Edalji, một luật sư trẻ mang hai dòng máu Anh – Ấn bị kết tội viết thư đe dọa và giết hại gia súc ở làng Grét Uy-li, dù vụ giết gia súc vẫn tiếp diễn khi Edalji đã ngồi tù. Chiến dịch của ông góp phần giúp Edalji được minh oan tháng 5/1907, và một phần cũng vì vụ này mà nước Anh lập ra Tòa phúc thẩm hình sự năm 1907.
Vụ thứ hai kéo dài gần hai mươi năm. Oscar Slater, một người Đức gốc Do Thái, bị kết án tử hình năm 1909 vì vụ giết một bà cụ 82 tuổi ở Glát-gâu năm 1908. Thấy hồ sơ buộc tội đầy mâu thuẫn, Đoi-lơ lên tiếng; án tử hình được giảm xuống chung thân, và cuối cùng, sau phiên phúc thẩm năm 1928 mà phần lớn chi phí do ông trả, Slater được tuyên vô tội (Bách khoa thư Arthur Conan Doyle ghi năm 1927).
Ông còn là người của công chúng theo nhiều nghĩa khác: làm bác sĩ quân y trong chiến tranh Bô-ơ ở Nam Phi năm 1900, hai lần ra ứng cử nghị viện đều thất bại, viết bài ủng hộ tiêm chủng bắt buộc và lên án tội ác ở Công-gô thuộc Bỉ. Bài báo năm 1894 của ông về chuyến vượt đèo trên ván trượt cũng giúp môn trượt tuyết trở nên phổ biến ở Thụy Sĩ.
Thuyết thông linh và những nàng tiên ở Cốt-tinh-li
Người tạo ra nhà suy luận lạnh lùng nhất văn học lại tin vào thế giới linh hồn. Những mất mát liên tiếp, người vợ đầu Louisa mất vì bệnh lao năm 1906, con trai Kingsley mất năm 1918 vì cúm Tây Ban Nha sau khi bị thương ở trận Xôm, rồi người em trai Innes mất năm 1919, đẩy ông đến với thuyết thông linh. Từ năm 1920, ông đi diễn thuyết ở Úc, Niu Di-lân rồi nhiều nơi khác để truyền bá niềm tin ấy, và năm 1925 mở hẳn một hiệu sách chuyên về thông linh ở Luân Đôn.
Năm 1922, ông in cuốn Sự xuất hiện của các nàng tiên, công khai bênh vực những bức ảnh chụp tiên của hai cô bé ở làng Cốt-tinh-li, những bức ảnh sau này được xác nhận là giả. Niềm tin ấy cũng làm ông rạn nứt tình bạn với ảo thuật gia Harry Houdini, người chuyên vạch trần các trò đồng bóng. Ông mất ngày 7/7/1930 vì bệnh tim tại nhà ở Crao-bơ-rô, sau những chuyến diễn thuyết khắp thế giới làm ông kiệt sức.
Ba truyện Sơ-lốc Hôm trong SGK Ngữ văn 9
| Văn bản | Nguyên tác | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Ba chàng sinh viên | The Adventure of the Three Students, in trên The Strand tháng 6/1904, sau vào tập Sự trở về của Sơ-lốc Hôm (1905) | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 6 (Giải mã những bí mật) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt |
| Chiếc mũ miện dát đá be-rô | The Adventure of the Beryl Coronet (1892), tập Những cuộc phiêu lưu của Sơ-lốc Hôm | Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 7 (Hành trình khám phá sự thật) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm |
| Vụ cải trang bất thành | A Case of Identity (1891), tập Những cuộc phiêu lưu của Sơ-lốc Hôm | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 – Bài 6 (Truyện truyền kì và truyện trinh thám) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt |
Cả ba bộ sách đều chọn Cô-nan Đoi-lơ để dạy đặc trưng của truyện trinh thám: một vụ án bí ẩn, những dấu vết tưởng như vụn vặt, và nhà thám tử lần ra sự thật bằng quan sát và suy luận. Trong Ba chàng sinh viên, đó là vết bút chì, mẩu đất sét đen dính mùn cưa trong căn phòng có đề thi bị xem trộm; trong Chiếc mũ miện dát đá be-rô, đó là những dấu chân trên tuyết. Các bản dịch tiếng Việt trong sách còn được bảo hộ, nên em nên đọc toàn văn trong SGK.
Câu hỏi thường gặp về Cô-nan Đoi-lơ
Cô-nan là họ hay tên đệm?
Theo sổ rửa tội ở nhà thờ St Mary, Ê-đin-bơ-rơ, ông tên là Arthur Ignatius Conan, họ Doyle. Conan là tên đệm, đặt theo người cha đỡ đầu. Từ khi học xong trung học, ông dùng Conan Doyle như một họ ghép, nhưng khi được phong hiệp sĩ, ông vẫn được ghi là Doyle.
Sơ-lốc Hôm có thật không?
Không. Đây là nhân vật hư cấu, nhưng được xây dựng dựa trên bác sĩ Giô-dép Ben, thầy dạy của tác giả ở trường Y Ê-đin-bơ-rơ.
Ngoài Sơ-lốc Hôm, Cô-nan Đoi-lơ còn viết gì?
Ông viết tiểu thuyết lịch sử, truyện về chàng lính Pháp thời Na-pô-lê-ông Gê-ra, và loạt truyện về giáo sư Sa-len-giơ, trong đó Thế giới đã mất (1912) kể về một cao nguyên ở Nam Mỹ nơi khủng long vẫn sống, cuốn sách đặt tên cho cả một dòng truyện phiêu lưu khoa học viễn tưởng. Ông còn viết thơ, kịch và rất nhiều bài báo.