Thuyết minh về sự vật, hiện tượng đời sống xã hội – Dàn ý + 10 bài văn mẫu (lớp 11)

Ba đêm mỗi tuần, quanh hồ vắng tiếng còi
Đăng trên tập san của lớp 11A (giả định). Sa-pô: Từ tháng 9 năm 2016, Hà Nội dành các tuyến phố quanh hồ Hoàn Kiếm cho người đi bộ vào mỗi dịp cuối tuần. Nhóm viết đã đi khảo sát một tối thứ Sáu và một tối thứ Bảy để tìm hiểu không gian ấy được tổ chức ra sao, mang lại gì và còn vướng ở đâu.

Mười chín giờ kém mười tối thứ Sáu. Ở đầu phố Đinh Tiên Hoàng, hai người mặc áo phản quang kéo dãy hàng rào sắt ra giữa lòng đường, dựng thêm tấm biển cấm xe. Dòng xe máy đang nhích từng chút quanh hồ rẽ dần sang các ngả khác. Chưa đầy mười lăm phút sau, mặt đường vốn chỉ quen bánh xe đã có những bước chân: một ông cụ dắt cháu, mấy sinh viên đeo đàn trên lưng, một đôi du khách cầm bản đồ giấy. Không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm vừa mở cửa cho một tuần mới.

1. Một chủ trương bắt đầu từ năm 2016

Tên gọi đầy đủ của nơi này là không gian đi bộ khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận; người Hà Nội quen miệng gọi là phố đi bộ hồ Gươm. Thực chất, đây là việc tạm cấm phương tiện trên một số tuyến phố trong một khung giờ cố định, để mặt đường trở thành chỗ đi dạo và chỗ cho các hoạt động văn hóa. Thành phố bắt đầu thí điểm từ ngày 1 tháng 9 năm 2016. Hết mấy tháng đầu, việc thí điểm được kéo dài thêm và từ đó không gian đi bộ được duy trì đến nay. Khung giờ quen thuộc là từ 19 giờ tối thứ Sáu đến 24 giờ đêm Chủ nhật hằng tuần. Giờ mở có thể thay đổi vào dịp lễ hoặc khi có sự kiện lớn; chẳng hạn đầu tháng 3 năm 2025, không gian này mở từ 13 giờ chiều thứ Sáu để phục vụ một chương trình biểu diễn.

2. Phạm vi và cách vận hành

Phần lõi là vòng đường ôm sát mặt hồ, gồm phố Đinh Tiên Hoàng, phố Hàng Khay và một phần phố Lê Thái Tổ. Từ vòng lõi ấy, một số đoạn phố nhỏ dẫn vào cũng bị chặn xe theo. Trong giờ hoạt động, lực lượng chức năng đặt rào và người trực ở các lối ra vào; xe máy, ô tô phải đi đường vòng hoặc gửi ở các bãi trông giữ quanh khu vực. Người có nhà trong vùng cấm thì đi lại theo hướng dẫn riêng của lực lượng chức năng.

[Hình: sơ đồ tự vẽ vòng đi bộ quanh hồ, tô đỏ các tuyến cấm xe, đánh dấu vị trí chốt rào và bãi gửi xe mà nhóm ghi được.]

Mỗi tối ở đây có nhịp riêng. Theo quan sát của nhóm, khoảng tám đến chín giờ là lúc đông nhất. Trên một khoảng đường rộng, các bạn nhỏ chơi kéo co, nhảy dây với bộ đồ chơi dân gian do một câu lạc bộ dựng sẵn. Đi thêm một quãng là một nhóm nhảy hiện đại tập trước đám đông, rồi một ông cụ ngồi viết thư pháp, rồi một ban nhạc đường phố. Có đoạn gần như chỉ có tiếng dép và tiếng trò chuyện, điều hiếm thấy ở trung tâm một thành phố lớn.

3. Không gian ấy mang lại gì

Điều dễ thấy nhất là sự an toàn. Trẻ con có thể chạy nhảy giữa lòng phố mà cha mẹ không phải nắm chặt tay; người già đi chậm cũng không bị còi xe hối thúc. Thứ hai là một sân khấu mở cho văn hóa: trò chơi dân gian, âm nhạc, nghệ thuật đường phố có chỗ để gặp công chúng mà không cần bán vé. Thứ ba là sức hút với du khách và với hàng quán quanh khu vực vào những tối cuối tuần. Thứ tư khó đo hơn: không gian đi bộ cho người dân thấy một khu trung tâm có thể vận hành mà không cần xe máy, ít nhất trong vài giờ. Nhiều đô thị đông dân đã làm phố đi bộ; câu hỏi chỉ là làm ở đâu và quản lí thế nào.

4. Những chỗ còn vướng

Mặt trái cũng hiện ra rõ trong hai tối khảo sát. Các tuyến xung quanh vùng cấm ùn hơn vào đầu giờ tối thứ Sáu vì xe phải dồn sang. Một số nhóm biểu diễn dùng loa công suất lớn đặt sát nhau, âm thanh chồng lên nhau đến mức người đứng giữa không nghe rõ nhóm nào. Cuối buổi, vài đoạn vỉa hè còn vương vỏ chai, túi ni lông dù thùng rác không xa. Đó là những chuyện nhỏ, nhưng cộng lại thì quyết định cảm giác của người đến. Theo nhóm, chủ trương làm phố đi bộ không có vấn đề; vấn đề nằm ở những chi tiết quản lí như quy định mức âm lượng, khoảng cách giữa các điểm biểu diễn, số người thu gom rác cuối tối.

5. Hiểu đúng để dùng cho đúng

Không gian đi bộ không phải chợ đêm, cũng không phải sân khấu riêng của ai. Nó là một con phố được tạm trả lại cho người đi bộ, và nó giữ được chất ấy hay không phụ thuộc vào cách từng người dùng nó. Sáng thứ Hai, hàng rào được thu về, phố Đinh Tiên Hoàng lại đầy xe. Người đi làm qua hồ vẫn thấy mặt nước như mọi ngày, có điều nhiều người trong số họ biết rằng đến tối thứ Sáu, con đường này lại thuộc về những bước chân.

Chiếc ghế nhựa ấy cao chưa tới đầu gối người lớn. Ai ngồi xuống cũng phải co chân, đầu gối gần chạm cằm, mắt ngang tầm bánh xe máy chạy qua. Thế mà ở Hà Nội, rất nhiều câu chuyện được kể từ độ cao ấy, bên một cốc trà đá vỉa hè.

Một hàng trà đá thường gói gọn trong vài món đồ. Có cái ấm nhôm to đựng nước chè xanh pha sẵn, ủ trong giỏ hoặc thùng giữ nhiệt cho khỏi nguội. Có phích nước sôi để chế thêm, thùng đá, chồng cốc thủy tinh dày đặt úp trên khay. Bên cạnh là mấy lọ kẹo lạc, gói hướng dương, đĩa lạc rang. Người bán rót chè vào cốc đã có đá, nước vàng nhạt, uống vào thấy chát nhẹ ở cuống lưỡi rồi ngọt dần. Giá rẻ đến mức ít ai hỏi trước khi ngồi. Cả hàng có thể dọn đi trong năm phút, nên nó có mặt ở những chỗ không ai ngờ: gốc cây, đầu ngõ, cạnh cổng bệnh viện, trước cửa một trường đại học.

Thứ người ta mua ở hàng trà đá không hẳn là cốc trà. Bác xe ôm ngồi chờ khách, cậu sinh viên đợi bạn, hai người đàn ông bàn chuyện mua bán, nhóm thanh niên xem chung một trận bóng trên điện thoại. Họ không quen nhau, nhưng ngồi gần đến mức câu chuyện của bàn này dễ lan sang bàn kia. Tin giá xăng, chuyện tắc đường, kết quả trận đấu tối qua đi qua hàng trà nhanh hơn qua nhiều tờ báo. Hàng trà đá vì thế giống một phòng khách chung của con phố, nơi không cần hẹn trước, không cần ăn mặc chỉnh tề, chỉ cần một khoảng vỉa hè.

Cũng chính khoảng vỉa hè ấy làm nên mặt trái của nó. Khi ghế kê kín lối, người đi bộ phải bước xuống lòng đường. Cốc tráng qua chậu nước dùng cả buổi khó gọi là sạch. Một số hàng bị dẹp, rồi lại mọc ra ở chỗ khác. Vỉa hè trước hết dành cho ai, câu hỏi ấy đến giờ vẫn chưa có lời giải dễ dàng, vì hàng trà vừa là sinh kế của người bán, vừa là thói quen của người ngồi, vừa là lối đi của người khác.

Hiểu trà đá vỉa hè cho đúng là nhìn thấy cả hai mặt ấy: một nét sinh hoạt rẻ, gần gũi, rất đô thị, và một cách dùng không gian chung cần có giới hạn. Ngồi xếp gọn sát tường thì vẫn còn lối cho người đi. Cốc trà cạn, viên đá cuối cùng tan dần. Người khách đứng dậy, duỗi đôi chân đã tê, trả tiền rồi hòa vào dòng xe. Chiếc ghế nhựa thấp lại chờ người khác ngồi xuống.

Bài cho bản tin số 3 của câu lạc bộ Đọc sách lớp 11 (giả định), chuyên mục Đọc ở đâu.

Tuần trước, một thành viên mới hỏi trong nhóm chat của câu lạc bộ: đường sách thì khác gì một hiệu sách to? Câu hỏi nghe đơn giản nhưng ban biên tập phải mất một buổi mới trả lời cho gọn. Số bản tin này dành để giới thiệu mô hình ấy.

Đường sách là gì? Đó là một tuyến phố được dành riêng cho các gian hàng của nhiều nhà sách, nhà xuất bản, có chỗ ngồi đọc, quán cà phê sách và một khoảng trống để tổ chức giao lưu, giới thiệu sách. Xe cộ không đi vào phố. Một hiệu sách lớn thuộc về một chủ và đóng cửa khi hết giờ bán; đường sách là không gian công cộng, người ta có thể đến để đi dạo, ngồi đọc thử, nghe tác giả nói chuyện mà không mua cuốn nào.

Hai mô hình đã có. Ở TP.HCM, Đường sách Nguyễn Văn Bình nằm ở trung tâm thành phố, chính thức khai trương vào chiều ngày 9 tháng 1 năm 2016. Nơi đây có quán cà phê sách, thường có các buổi giao lưu tác giả và dần thành chỗ hẹn quen của nhiều người đọc. Ở Hà Nội, Phố sách Hà Nội được mở trên phố 19-12 vào năm 2017, với các gian hàng sách, quán cà phê sách và những buổi gặp gỡ, tọa đàm về sách. Hai nơi khác nhau về quy mô và cảnh quan, nhưng giống nhau ở ý tưởng: đưa sách ra khỏi bốn bức tường, đặt nó vào lối đi của người dân.

Ai đến đường sách? Bạn Thy (giả định), phó chủ nhiệm câu lạc bộ, kể lại chuyến đi Phố sách Hà Nội hè vừa rồi: có ông bà dẫn cháu đến nghe đọc truyện, có sinh viên ngồi chép bài bên cốc cà phê, có nhóm bạn trẻ chủ yếu chụp ảnh. Nhóm cuối cùng thường bị chê là đến đường sách mà không đọc sách. Ban biên tập nghĩ khác một chút. Một tấm ảnh chụp trước giá sách chưa phải là đọc, nhưng nó là bước đầu tiên đưa một người bước vào nơi có sách. Trong số những người đến để chụp ảnh, chắc chắn có người sẽ dừng lại trước một bìa sách lạ và mở thử vài trang.

Còn điều gì đáng lo? Có. Một không gian sách chỉ sống được khi các gian hàng bán được sách và có hoạt động đều đặn. Nếu chỉ đông vào cuối tuần, ngày thường vắng hoe, mô hình sẽ khó trụ. Người đọc giúp được bằng cách đơn giản nhất: thỉnh thoảng mua một cuốn ở đó, đến dự một buổi giới thiệu sách, giới thiệu chỗ ấy cho bạn bè.

Trả lời câu hỏi của bạn thành viên mới: đường sách không chỉ là chỗ bán sách, mà là một cách thành phố nói với người dân rằng việc đọc xứng đáng có chỗ đứng giữa trung tâm. Hiểu như vậy thì mỗi lần ghé qua, ta sẽ đi chậm hơn một chút. Sáng thứ Bảy tuần sau, câu lạc bộ đi thực tế phố sách, ai đăng kí thì nhắn ban tổ chức trước tối thứ Năm.

Một ô vuông nhỏ ở sạp rau và điều cần biết trước khi quét
Bài viết cho chuyên mục An toàn số của bản tin lớp 11 (giả định).

Sáng Chủ nhật, em theo bà đi chợ. Ở sạp rau của cô Ngát (giả định), bà mua một mớ rau muống, hai quả mướp và nắm hành, hết ba mươi lăm nghìn. Bà không mở ví mà đưa điện thoại cho em. Em quét tấm mã vuông dán trên thành thùng xốp, gõ số tiền, bấm xác nhận. Cái loa nhỏ đặt cạnh rổ ớt đọc lên số tiền vừa nhận. Cô Ngát gật đầu, bà xách giỏ đi tiếp. Cả việc trả tiền chỉ mất chừng mười giây.

Mười giây ấy thực ra là một lệnh chuyển khoản. Mã QR thanh toán là một hình vuông chứa thông tin của tài khoản nhận tiền: ngân hàng nào, số tài khoản bao nhiêu, đôi khi kèm sẵn số tiền. Ứng dụng ngân hàng trên điện thoại đọc những thông tin đó và lập sẵn lệnh chuyển; người trả chỉ việc kiểm tra và xác nhận. Tiền đi thẳng từ tài khoản người mua sang tài khoản ghi trong mã. Có thể hình dung quá trình ấy qua bốn bước:

Quét mã → ứng dụng hiện tên chủ tài khoản và ô nhập số tiền → người mua xác nhận (bằng mật khẩu, vân tay hoặc khuôn mặt) → tiền về tài khoản người bán, loa hoặc tin nhắn báo đã nhận.

Ở chợ, cách trả tiền này được ưa chuộng vì nó giải quyết mấy phiền toái cũ: không phải đổi tiền lẻ, người bán không phải cầm nhiều tiền mặt, không lo nhận nhầm tiền rách. Bà em, người từng chỉ tin tờ tiền cầm trong tay, giờ cũng quen nhờ cháu quét hộ.

Nhưng chính đặc điểm chuyển thẳng vào tài khoản ghi trong mã lại sinh ra rủi ro. Chiếc mã không biết ai là chủ sạp; nó chỉ biết số tài khoản được in vào nó. Báo chí đã nhiều lần cảnh báo thủ đoạn dán đè: kẻ gian in một mã QR mang tài khoản của mình, rồi dán chồng lên mã của cửa hàng lúc chủ hàng không để ý. Khách quét, tiền chảy vào túi kẻ gian, người bán không nhận được đồng nào. Mã ở chợ thường dán ngoài trời, trên cột, trên thùng hàng, nên càng dễ bị tráo. Cũng có loại mã lạ mở ra một trang web hoặc đòi cài ứng dụng, mục đích là lấy thông tin cá nhân.

Cách phòng không khó, chỉ cần thành thói quen:

• Người mua: trước khi bấm xác nhận, đọc tên chủ tài khoản hiện trên màn hình và hỏi lại người bán; thấy tem mã có mép cộm, có lớp dán chồng thì hỏi trước khi quét; mã mở ra trang web lạ hay đòi cài thêm ứng dụng thì thoát ngay, không nhập thông tin gì.
• Người bán: đặt mã ở chỗ mình nhìn thấy được, kiểm tra mã mỗi đầu buổi; chỉ giao hàng khi loa hoặc tin nhắn ngân hàng đã báo nhận tiền; nghi bị tráo mã thì xem lại camera nếu có và báo cơ quan chức năng.

Lúc ra khỏi chợ, bà dặn:

– Lần sau quét xong thì đọc tên người nhận cho bà nghe với.

Từ hôm ấy, em có thêm một việc nhỏ ở mỗi sạp hàng: đọc to cái tên hiện trên màn hình. Cô Ngát cười, bảo cẩn thận thế là phải. Hiểu đúng bản chất của mã QR, tức là hiểu đó là một lần chuyển khoản, ta mới biết phải nhìn vào đâu trước khi bấm nút.

Phiên chợ trong chiếc điện thoại
Bài phỏng vấn giả định, thực hiện cho chuyên đề Kinh tế số ở nông thôn của nhóm học tập lớp 11. Nhân vật và các con số riêng của nhân vật là giả định; thông tin chung về hình thức livestream đã được đối chiếu với báo chí.

Livestream bán hàng là việc phát video trực tiếp trên mạng xã hội hoặc sàn thương mại điện tử: người bán vừa giới thiệu sản phẩm, vừa trả lời bình luận, vừa chốt đơn ngay trong lúc phát. Mấy năm gần đây, nhiều nông dân tự cầm điện thoại ra vườn để bán nông sản theo cách này, và ở nhiều địa phương đã có lớp tập huấn để bà con quen với việc bán hàng trực tuyến. Chị Lụa (giả định) trồng bưởi da xanh ở một xã ven sông miền Tây, bắt đầu livestream được hơn hai năm.

Hỏi: Một phiên livestream của chị chuẩn bị từ lúc nào?

Chị Lụa: Từ chiều hôm trước. Chị đi một vòng vườn xem cây nào quả đủ ngày, hái thử vài quả để cân và bổ. Tối thì sạc pin, lau ống kính, viết bảng giá lên tấm bìa các-tông. Sáng hôm sau, chị chọn chỗ có nắng xiên, gắn điện thoại lên giá ba chân. Phát lúc bảy, tám giờ tối thì đông người xem hơn, nhưng ngoài vườn tối quá, nên chị hay phát lúc chín giờ sáng.

Hỏi: Trong lúc phát, chị nói những gì?

Chị Lụa: Chị cho người ta xem gốc cây, xem quả còn trên cành, rồi bổ một quả ngay trước máy để thấy múi. Quả nào cũng đặt lên cân cho người xem nhìn số. Ai hỏi bón phân gì, tưới nước gì thì chị kể. Đứa em chị ngồi cạnh, đọc bình luận và ghi tên, số điện thoại, địa chỉ vào sổ.

Hỏi: Có livestream rồi, chị còn bán cho thương lái không?

Chị Lụa: Vẫn bán chứ. Thương lái lấy cả xe, mình bán qua mạng sao được số lượng ấy. Livestream hợp với quả đẹp, bán lẻ, giá nhỉnh hơn một chút, khách mua lần đầu thấy ngon thì lần sau hỏi lại. Chị coi nó là thêm một đầu ra, không thay hẳn cách cũ.

Hỏi: Khó nhất là khâu nào?

Chị Lụa: Khâu giao hàng. Đơn ở xa, tiền gửi có khi gần bằng tiền bưởi, khách thấy vậy là bỏ. Bưởi lại là trái cây, không quả nào giống quả nào, người ta xem quả bổ trên màn hình rồi nhận quả ở nhà thấy khác là phàn nàn. Chưa kể hôm mạng yếu, hình giật, người xem thoát hết.

Hỏi: Người mua qua livestream có hay bị mua nhầm hàng không?

Chị Lụa: Có người bán nói quá, hàng chợ cũng bảo hàng vườn. Vì vậy chị cho cân trước máy, hư thì gửi bù. Chị nghĩ người mua cứ nhìn xem người bán có cho thấy vườn thật không, có cân không, có nói rõ tiền gửi và cách đổi trả không.

Ghi chú của người phỏng vấn. Qua câu chuyện của chị Lụa, có thể thấy một phiên livestream nông sản gồm bốn khâu nối nhau: chuẩn bị hàng, phát trực tiếp, chốt đơn, đóng gói và giao hàng. Điểm mạnh của nó là rút ngắn quãng đường giữa vườn và người ăn, cho người mua thấy tận mắt nơi quả được trồng. Điểm yếu nằm ở hai khâu cuối: chất lượng nông sản vốn không đồng đều, còn chi phí vận chuyển dễ làm đơn hàng nhỏ trở nên đắt. Hiểu đúng như vậy thì người bán sẽ không coi livestream là phép màu cứu giá, và người mua sẽ biết mình nên hỏi gì trước khi bấm đặt.

Một ca chạy đơn và nền kinh tế đứng sau bữa trưa giao tận cửa
Bài thuyết minh viết cho buổi thảo luận chủ đề Kinh tế nền tảng ở lớp (giả định). Nhân vật và bảng ca làm là giả định, tên ứng dụng không được nêu.

Mười giờ bốn mươi bảy phút, điện thoại gắn trên ghi đông xe của anh Thìn (giả định) rung lên. Đơn đầu tiên trong ngày: hai suất cơm gà, quán cách anh hơn một cây số, khách cách quán ba cây số. Anh có vài giây để bấm nhận. Bấm xong, một chuỗi việc bắt đầu chạy mà người đặt cơm gần như không nhìn thấy.

Bốn bên trong một đơn hàng

Mỗi đơn đồ ăn giao qua ứng dụng đi qua bốn bên: người đặt, quán ăn, người giao và nền tảng. Nền tảng không nấu món nào, không sở hữu chiếc xe nào. Nó làm việc kết nối: nhận đơn, tính phí, chọn người giao ở gần, theo dõi hành trình, nhận thanh toán và giữ lại một phần tiền dưới dạng chiết khấu. Kiểu kinh doanh dựa vào một ứng dụng đứng giữa cung và cầu như vậy được gọi là kinh tế nền tảng. Người giao hàng đăng kí tài khoản trên ứng dụng và được gọi là đối tác. Họ không kí hợp đồng lao động như công nhân nhà máy, nên doanh nghiệp không có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội cho họ theo cách thông thường.

Gọi là đối tác, nhưng việc của người giao hàng chịu sự điều khiển khá chặt. Ứng dụng phân đơn, chấm điểm, có thể trừ điểm khi hủy đơn hay giao trễ, và có thể khóa tài khoản. Thu nhập tính theo từng cuốc; xăng, gói cước điện thoại, tiền sửa xe đều do người giao tự lo.

Một ca làm của anh Thìn (giả định)

Bảng trên cho thấy một điều ít người để ý: thời gian làm việc của người giao hàng dài hơn thời gian có đơn rất nhiều. Ba tiếng giữa chiều gần như không có thu nhập, nhưng anh không thể về nhà vì sợ lỡ cao điểm tối.

Được và mất

Công việc này có những ưu điểm thật. Giờ giấc linh hoạt, sinh viên có thể chạy vài giờ buổi tối, người mất việc có ngay một nguồn thu trong lúc tìm việc khác. Người đặt món tiết kiệm thời gian; quán ăn nhỏ trong ngõ có thêm khách mà không phải thuê mặt bằng mặt phố. Nhưng rủi ro thì dồn nhiều về phía người giao: chạy cả ngày ngoài đường, nắng mưa, nguy cơ va quẹt, áp lực phải giao đúng giờ để giữ điểm. Khi không có hợp đồng lao động, chuyện ốm đau, tai nạn, lương hưu gần như do họ tự xoay xở. Câu hỏi ai chia sẻ phần bảo hiểm cho những người này đang được báo chí và các cơ quan chức năng bàn đến, nhưng chưa có lời đáp dứt khoát.

Thuyết minh về nghề giao đồ ăn không nhằm bảo mọi người thôi đặt món. Điều cần hiểu đúng là chữ đối tác ẩn sau nút đặt hàng ấy chứa cả một người đang làm việc nhiều giờ, tự chịu chi phí và rủi ro. Hiểu như vậy, ta sẽ ghi địa chỉ rõ ràng hơn, bớt hủy đơn vô cớ, kiên nhẫn hơn khi trời mưa. Lần tới, khi hộp cơm còn nóng được đặt vào tay mình, bạn có tự hỏi người vừa đưa nó đã chạy bao nhiêu cây số từ sáng?

Vì sao giỏ hàng đầy lúc nửa đêm ngày 10 tháng 11?
Bài đăng chuyên mục Tiêu dùng thông minh trên trang tin nội bộ do Ban chấp hành Đoàn trường quản lí (giả định). Bảng giá trong bài là ví dụ giả định.

Hai mươi ba giờ năm mươi tám phút ngày 10 tháng 11, giỏ hàng trên ứng dụng mua sắm của tôi có mười bốn món. Một tuần trước, tôi không định mua món nào trong số đó. Đồng hồ đếm ngược trên màn hình nhảy từng giây, nút thanh toán đỏ rực. Tôi viết bài này để tìm hiểu xem điều gì đã đưa mười bốn món ấy vào giỏ.

Một ngày lễ của người độc thân

Ngày 11/11 vốn không sinh ra để mua sắm. Nó bắt đầu là Ngày Độc thân, một trò vui của sinh viên Đại học Nam Kinh (Trung Quốc) vào năm 1993. Người ta chọn ngày này vì bốn chữ số 1 đứng cạnh nhau trông như bốn cây gậy lẻ loi, giống những người chưa có đôi. Từ năm 2009, tập đoàn thương mại điện tử Alibaba biến ngày ấy thành dịp giảm giá trực tuyến lớn trong năm, và cách làm này lan dần sang nhiều nước. Trên ứng dụng tôi hay dùng, đợt khuyến mãi 11/11 được quảng cáo từ cả tuần trước.

Giá được giảm bằng những cách nào?

Theo những gì tôi ghi lại trong mùa mua sắm năm ngoái, các chương trình thường dùng năm cách: giảm thẳng theo phần trăm; mã giảm giá kèm điều kiện, ví dụ đơn từ một mức tối thiểu; miễn phí vận chuyển; giảm sâu trong khung giờ ngắn, hết số lượng là thôi; tặng kèm khi mua theo combo. Đi cùng là hàng loạt tín hiệu thúc giục: con số đếm lùi từng giây, lời nhắc sản phẩm sắp hết, thông báo ai đó vừa mua. Chúng đánh vào nỗi sợ bỏ lỡ, khiến người mua quyết định trong vài phút một việc lẽ ra cần vài ngày suy nghĩ.

Giảm giá thật hay không còn tùy cái giá được đem ra so. Thử xem ví dụ giả định dưới đây:

Trong ví dụ ấy, chỉ chiếc bình giữ nhiệt là được giảm đáng kể. Hai món còn lại được trình bày như giảm sâu nhờ một mức giá gạch ngang cao hơn hẳn giá bán thường ngày.

Mua tỉnh táo trong một ngày ồn ào

• Lập danh sách món cần mua từ trước, ghi cả mức giá chấp nhận được.
• Chụp lại giá của món định mua trong vài tuần trước đó để có cái mà so.
• Cộng cả phí vận chuyển và đọc điều kiện của mã giảm giá trước khi tính là rẻ.
• Đọc chính sách đổi trả, nhất là với quần áo, giày dép.
• Với món không có trong danh sách: để trong giỏ một ngày rồi mới quyết.

Ngày 11/11 không xấu. Nó chỉ là một ngày mà người bán chuẩn bị rất kĩ, còn người mua thì thường không chuẩn bị gì. Hiểu nguồn gốc và cơ chế của nó, ta biết mình đang đứng ở đâu trong cuộc chơi ấy. Sáng ngày 12, sau khi áp dụng quy tắc chờ một ngày, giỏ hàng của tôi còn lại hai món.

Phóng sự ngắn viết cho chuyên mục Người tốt quanh ta của bản tin phường (giả định). Lớp học, địa điểm và nhân vật đều là giả định.

– Sao chữ trên cái máy này bé thế cháu? – bà Xoan hỏi, tay cầm chiếc điện thoại cách xa mặt gần một sải tay.

Nhạn, học sinh lớp 11, vào cài đặt, kéo thanh cỡ chữ lên mức to nhất. Bà nheo mắt nhìn lại, cười: thế này thì đọc được. Đó là bài học đầu tiên của lớp dùng điện thoại thông minh dành cho người cao tuổi, họp tối thứ Ba hằng tuần ở nhà văn hóa khu phố.

Lớp học ra đời để thu hẹp một khoảng cách ít khi được gọi tên: khoảng cách số. Đó là sự chênh lệch giữa những người tiếp cận và dùng được công nghệ số với những người không làm được. Chênh lệch ấy không chỉ nằm ở chuyện có điện thoại hay không. Bà Xoan có điện thoại do con gái mua cho đã hai năm, nhưng ngoài nghe gọi thì bà không dùng gì. Khi việc đóng tiền điện, đặt lịch khám, nhận tin của tổ dân phố, gọi cho con cháu ở xa ngày càng chuyển lên ứng dụng, người không dùng được điện thoại dễ bị tách ra ngoài những tiện ích ấy, và dễ trở thành mục tiêu của các cuộc gọi lừa đảo.

Lớp do chi đoàn khu phố đứng ra mở, mỗi buổi chừng mười cụ, cứ một tình nguyện viên kèm hai người. Nội dung đi từ dễ đến khó: tăng cỡ chữ, lưu danh bạ, gọi video; rồi nhận ra tin nhắn mạo danh, không bấm vào đường liên kết lạ; sau cùng mới đến quét mã trả tiền và đặt lịch khám qua ứng dụng.

Buổi tối hôm ấy, ông Cử muốn gọi video cho con trai đang làm việc ở nước ngoài. Nhạn không cầm máy làm hộ. Em vẽ ra tờ giấy ba ô vuông tương ứng với ba biểu tượng phải bấm, đánh số một, hai, ba, rồi để ông tự bấm. Lần đầu ông bấm nhầm sang camera. Lần thứ ba thì gương mặt người con hiện lên màn hình. Ông giơ máy cho cả lớp xem, quên cả chuyện chữ bé hay to.

Sau vài tháng, nhóm tình nguyện rút ra mấy điều: dạy chậm, mỗi buổi một việc; viết các bước bằng tay lên giấy để các cụ mang về; đầu mỗi buổi ôn lại việc đã học tuần trước; tuyệt đối không làm hộ, vì làm hộ thì về nhà các cụ lại không biết.

Lớp học vẫn còn thiếu nhiều thứ: vài cụ dùng máy cũ, ứng dụng không cài được; mạng ở nhà văn hóa yếu; chưa có tài liệu in chữ to; tình nguyện viên là học sinh nên mùa thi thường vắng. Khoảng cách số không tự lấp đầy khi điện thoại rẻ đi. Nó chỉ hẹp lại khi có người kiên nhẫn ngồi cạnh, chỉ từng nút bấm, như Nhạn đã làm với ông Cử tối thứ Ba hôm ấy.

Tờ thông tin cho thành viên mới của câu lạc bộ Chạy bộ (giả định)

Trên bảng tin của trường, tờ đăng kí giải chạy năm cây số do khu phố tổ chức đã kín hai trang tên. Nhiều bạn mới vào câu lạc bộ hỏi cùng một câu: chạy bộ phong trào là chạy thế nào? Tờ thông tin này trả lời ngắn gọn.

Chạy phong trào khác chạy thi đấu ở đâu? Người chạy phong trào không cần đứng nhất. Mục tiêu là hoàn thành cự li mình chọn, tự cải thiện thời gian của chính mình và duy trì thói quen vận động. Các giải chạy cộng đồng thường mở cho mọi người đăng kí; người chạy đeo số trên ngực, được tính giờ và nhận huy chương khi về đích. Nhiều giải gắn với một mục đích chung như gây quỹ hay quảng bá một địa phương.

Các cự li hay gặp

Người mới nên bắt đầu thế nào? Đừng nghĩ ngay tới con số hai mươi mốt hay bốn mươi hai. Tuần đầu, chạy xen kẽ với đi bộ, mỗi buổi vài chục phút. Tăng quãng chạy thật từ từ, mỗi tuần một ít. Chọn đôi giày vừa chân, khởi động trước và giãn cơ sau khi chạy, uống nước đủ, tránh chạy giữa trưa nắng. Chạy cùng nhóm vào buổi sáng sớm giúp giữ thói quen tốt hơn chạy một mình.

Vì sao phong trào lan rộng? Chạy bộ là môn rẻ nhất để bắt đầu: không cần sân bãi, không cần đồng đội, chỉ cần một đôi giày và một con đường. Người bận rộn có thể chạy lúc năm giờ sáng trước khi đi làm. Các ứng dụng ghi quãng đường trên điện thoại giúp người chạy thấy mình tiến bộ từng tuần, và những giải chạy cuối tuần cho họ một mục tiêu cụ thể để tập. Mặt trái cũng có: không ít người đăng kí cự li quá sức chỉ vì thấy bạn bè khoe huy chương, hoặc mua giày đắt mà bỏ qua việc tập từ từ.

Khi nào phải dừng ngay? Khi thấy đau tức ngực, chóng mặt, khó thở bất thường hoặc đau nhói ở khớp. Huy chương có thể chờ đến giải sau, cơ thể thì không. Nếu đang chạy trong một giải, đừng ngại tìm đến nhân viên y tế hoặc tình nguyện viên trên đường chạy. Hiểu đúng tinh thần của phong trào là hiểu rằng cái đích quan trọng nhất là được chạy lâu dài, không phải về đích bằng mọi giá.

Từ tờ phiếu đăng kí đến cổng làng ngày cuối năm
Bài viết cho chuyên đề Tết của người xa quê của lớp 11 (giả định). Nhân vật chị Xuyến, khu trọ và công ty là giả định; số liệu chương trình Tết năm 2026 lấy từ báo chí.

Đầu tháng Chạp, cạnh cửa nhà ăn của một khu trọ công nhân, người ta dán lên tường tờ thông báo khổ A4: công đoàn công ty nhận đăng kí xe miễn phí về quê ăn Tết, ưu tiên ai khó khăn, lâu chưa về quê. Chị Xuyến (giả định), công nhân may quê miền Trung, đọc đi đọc lại tờ giấy rồi về phòng lấy bút. Ba năm nay chị chưa về Tết, vì tiền vé dịp cuối năm gần bằng một tháng chi tiêu của cả nhà.

Thực chất của chuyến xe công đoàn

Chuyến xe, chuyến tàu, chuyến bay công đoàn là cách gọi chung cho việc tổ chức công đoàn tặng vé hoặc hỗ trợ đi lại để đoàn viên, người lao động khó khăn ở xa quê được về đón Tết. Đây là một phần trong chuỗi hoạt động chăm lo Tết mà Công đoàn Việt Nam duy trì nhiều năm dưới tên gọi chung Tết Sum vầy, bên cạnh chợ Tết công đoàn, quà Tết, hỗ trợ tiền mặt. Vé không do một nơi duy nhất phát ra: Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức ở cấp trung ương, còn công đoàn các cấp phối hợp với doanh nghiệp, với người sử dụng lao động để thuê thêm xe cho công nhân của mình.

Quy mô của mùa Tết 2026

Theo các bài báo về chương trình chăm lo Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, cấp Tổng Liên đoàn phân bổ 500 vé máy bay một chiều, mỗi vé kèm một suất quà trị giá 300.000 đồng, cho người lao động ở TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh. Chuyến tàu Công đoàn năm ấy có 2.000 vé tàu hỏa hai chiều cùng 2.000 suất quà. Các chuyến bay công đoàn khởi hành từ ngày 12 tháng 2 năm 2026, tức ngày 25 tháng Chạp. Còn số chuyến xe do công đoàn cơ sở và doanh nghiệp tự tổ chức thì nhiều hơn rất nhiều, rải khắp các khu công nghiệp. Tính chung mọi hoạt động chăm lo Tết năm đó, tổ chức công đoàn dự kiến có hơn 12 triệu lượt đoàn viên, người lao động và người thân được thụ hưởng.

Hành trình của một tấm vé

Ở công ty chị Xuyến, công việc diễn ra theo các bước quen thuộc. Tổ trưởng gom phiếu đăng kí, công đoàn cơ sở lập danh sách theo tuyến đường, xét ưu tiên cho người khó khăn, người lâu năm chưa về quê, rồi công khai danh sách ở bảng tin. Ai không được xếp chuyến thì được giới thiệu sang các suất hỗ trợ khác. Gần Tết, mỗi người nhận một tờ giấy ghi số ghế, giờ xe chạy và số điện thoại người phụ trách chuyến.

Bốn giờ rưỡi sáng hai mươi sáu Tết, ba chiếc xe khách đỗ thành hàng trước cổng khu công nghiệp. Trời còn tối, sương xuống lạnh. Người xách va li, người ôm thùng các-tông buộc dây chằng chịt, có chị địu theo đứa con nhỏ đang ngủ. Chị Xuyến ôm túi quà công ty phát, bên trong có hộp bánh, gói mứt và mấy cân gạo. Cán bộ công đoàn đứng đầu xe đọc tên từng người. Xe chạy lúc năm giờ đúng. Trên xe không ai bật nhạc, phần lớn ngủ bù sau ca làm cuối năm; tới trạm dừng ăn sáng thì những người cùng tỉnh mới bắt đầu nhận ra nhau, hỏi nhau ở xã nào.

Chiều hôm ấy xe vào quốc lộ đoạn gần quê. Chị Xuyến xuống ở ngã ba, em trai đã chờ sẵn bằng xe máy. Từ ngã ba về đến cổng làng chỉ hơn hai cây số, nhưng suốt ba năm qua, đó là đoạn đường chị thấy xa nhất.

Vì sao một tấm vé có ý nghĩa lớn?

Với người thu nhập cao, vé xe Tết chỉ là một khoản chi. Với người lao động phổ thông có con nhỏ, đó có thể là lí do để ở lại thành phố thêm một năm. Vé miễn phí không làm tăng lương, nhưng nó gỡ đúng điểm nghẽn khó nhất của mùa Tết: chuyện đi lại. Tấm vé còn mang theo một điều khó quy ra tiền, đó là cảm giác có một tổ chức nhớ đến mình.

Tuy vậy, cần nhìn rõ giới hạn của chương trình. Số vé, số chuyến có hạn so với số người muốn về. Việc xét chọn phải công khai thì mới không sinh ra so bì. Và những người làm nghề tự do, không ở trong tổ chức công đoàn nào, như người bán hàng rong hay thợ xây làm theo ngày, thường đứng ngoài những chuyến xe này. Biết như vậy để thấy chuyến xe công đoàn là một cách hỗ trợ có ích, chứ không phải lời giải cho mọi người lao động xa quê.

Chiều mùng sáu, chị Xuyến lại ra ngã ba, lần này với một túi bánh chưng mẹ gói thêm. Công ty chị bố trí xe đón công nhân trở lại. Lúc xe lăn bánh, chị nhắn cho tổ trưởng một dòng: năm sau em lại đăng kí nhé.