Cà Mau quê xứ là bài tản văn của nhà báo, nhà thơ Trần Tuấn, ghi lại chuyến đi tới Mũi Cà Mau – điểm cực Nam của Tổ quốc – vào tháng 5 năm 2006. Văn bản được học ở Bài 7 (Ghi chép và tưởng tượng trong kí) sách Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết tổng hợp kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Cà Mau quê xứ
Trần Tuấn sinh năm 1967 và đang hoạt động báo chí, nên văn bản vẫn trong thời hạn bảo hộ bản quyền. Văn VN lược thuật nội dung theo mạch bài viết và chỉ trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong SGK, phần trả lời câu hỏi có ở bài soạn bài Cà Mau quê xứ.
Lí do của chuyến đi. Ai hỏi ra Mũi làm gì, tác giả đều đáp gọn là “Đi chơi”. Nói vậy nhưng thực ra đó là cách để cảm xúc, giác quan đã bám bụi đời được tươi mới lại, để lần đầu khoác ba lô về Đất Mũi, “ta cứ lỏng tay thơ thẩn với Cà Mau”.
Cà Mau trong trang sách. Trong kí ức người viết là những trang kí, trang thư, trang thơ của Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu viết về Cà Mau thời chiến, nặng máu và nước mắt. Giờ đây, anh lại ưa những dòng văn hóm hỉnh của Nguyễn Ngọc Tư về đám cá thòi lòi dạn dĩ dưới sàn nhà, ưa những chuyện kể của Sơn Nam về đất Mũi thuở xa xưa.
Những người khách nông nổi. Đứng ở mỏm cuối cùng của đất nước, tác giả và người bạn thi sĩ đồng hành đốt tập thơ còn thơm mùi mực rồi thả xuống biển, chỉ vì trong đó có bài thơ về phương Nam mà người bạn viết từ trong tưởng tượng. Họ từng nghe kể du khách về đây người ôm cột mốc, kẻ ôm cây đước, có người nằm lăn xuống bùn mà khóc. Cô Trương Lệ Duyên ở ban quản lí khu du lịch bật cười: “Các anh ngộ thiệt, em chưa từng thấy!”
Chữ “xứ”. Hai người nhắc Nguyễn Bính và bài Hành phương Nam, cãi nhau về hai chữ quê nhà, rồi nhận ra suốt hành trình từ Tiền Giang, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu tới Kiên Giang, Long Xuyên, đâu đâu cũng nghe người dân nói chữ “xứ”. Tác giả gọi chữ “quê xứ” là hai chữ thiệt hay và liên tưởng đến cách Nguyễn Thành Long dịch tên cuốn sách của Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri thành Quê xứ con người.
Ngôi nhà số 1 và vựa ghẹ. Cả nhóm ngồi lai rai trong ngôi nhà sàn của anh Nguyễn Hoàng Phúc, căn nhà đầu tiên tính từ Mũi trở vào, nằm cheo leo giữa biển. Trên sàn, khoảng hai chục phụ nữ vừa lột thịt ghẹ vừa cười nói; chị Tuyết thoăn thoắt xếp thịt ghẹ vào hộp để bán qua Hà Tiên và xuất sang Cam-pu-chia. Tác giả ghi lại cả giá ghẹ từng loại, số nhân công, tiền công mỗi ngày.
Con tôm và cây đước. Ở nhà “Phó Mũi” Lê Hoàng Liêm, tác giả nghe câu chuyện bề bộn: rừng đước từng phải nhường chỗ cho đầm tôm, rồi khi tôm ngạt vì sình lầy, người ta lại đốn đước làm vuông tôm mới. Người cán bộ xã xuất thân lính biên phòng trăn trở rằng Cà Mau mất đước thì chẳng còn gì. Tác giả nghĩ tới những trái đước cắm xuống phù sa, mọc thành cây mới.
Trở về. Về Sài Gòn, anh băn khoăn không biết Nguyễn Tuân đã từng tới Cà Mau chưa; nhà văn Nguyễn Quang Sáng cho biết trong chuyến đi năm 1976, Nguyễn Tuân chỉ dừng ở Châu Đốc. Tác giả hình dung Nguyễn Tuân về núi Sam để tạ ơn người khai phá vùng đất mới. Bài viết khép lại bằng cái nhìn đen lánh của cô gái không tên ở bến Năm Căn và thứ than đước cháy đượm mà không khói: “Không có khói, mà sao bước chân lên tàu rời Mũi, mắt tôi chợt cay nhoè.”
Thông tin tác giả Trần Tuấn
Trần Tuấn tên khai sinh là Trần Ngọc Tuấn, sinh năm 1967 tại Hà Nội. Ông là nhà báo có hơn ba mươi năm trong nghề, gắn bó lâu năm với báo Tiền Phong và từng làm Trưởng văn phòng của báo tại Đà Nẵng. Trong bài tản văn, ông và người bạn thi sĩ tự nhận mình là hai người miền Trung.
Bên cạnh báo chí, Trần Tuấn làm thơ và viết bút kí, kí sự. Các tác phẩm đã xuất bản gồm tập thơ Ma thuật ngón (2008), kí sự nhân vật Đừng gọi tôi là Lại Phiền Hà (2008), tập bút kí Uống cà phê trên đường của Vũ (2017) và tập kí sự nhân vật Vượt qua tiểu thuyết.
Giọng văn của Trần Tuấn là sự hòa trộn giữa sự gọn gàng, thời sự của người làm báo và chất bay bổng của thơ. Ông viết về người thật, việc thật trên những miền đất mình đã đi qua, cách viết nhấn nhá, giàu liên tưởng, nhiều chỗ hóm hỉnh mà vẫn đằm sâu cảm xúc.
Lưu ý: nhiều bạn nhầm tác giả Cà Mau quê xứ là nhà văn Anh Đức. Thực ra Anh Đức – tác giả Hòn Đất, Bức thư Cà Mau – chỉ được Trần Tuấn nhắc đến trong phần liên tưởng văn chương; tác giả bài tản văn là Trần Tuấn.
Thông tin tác phẩm Cà Mau quê xứ
Xuất xứ văn bản Cà Mau quê xứ
Văn bản trích trong tập bút kí Uống cà phê trên đường của Vũ (NXB Hội Nhà văn – Công ty cổ phần Sách Thái Hà, Hà Nội, 2017, tr. 162 – 169). Tập sách ghi lại những chuyến đi của tác giả khắp các miền trong nước và nước ngoài, từ Hoàng Sa tới vùng núi của đồng bào Chứt.
Hoàn cảnh sáng tác
Cuối bài có ghi: Đất Mũi, tháng 5/2006. Bài viết ra đời sau chuyến đi dọc miền Tây Nam Bộ của tác giả cùng một người bạn thi sĩ, kết thúc ở Mũi Cà Mau thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: tản văn (thuộc loại hình kí).
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm và yếu tố thông tin.
- Người kể: tác giả xưng “tôi”, trực tiếp tham gia và ghi lại trải nghiệm.
Bố cục – Cà Mau quê xứ có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến câu tác giả quyết định thơ thẩn với Cà Mau): mục đích và tâm thế khi tới Mũi Cà Mau.
- Phần 2 (tiếp theo đến hình ảnh những trái đước cắm xuống phù sa mọc thành cây mới): liên tưởng văn chương và những trải nghiệm về cảnh vật, con người, cuộc sống ở Đất Mũi.
- Phần 3 (còn lại): những suy ngẫm khi trở về và cảm xúc lúc rời Mũi.
Giá trị nội dung
Bài tản văn khắc họa Mũi Cà Mau vừa như một vùng đất văn chương đã đi vào trang viết của nhiều thế hệ, vừa như một thực tế đời sống tươi mới: phù sa, rừng đước, nhà sàn giữa biển, vựa ghẹ nhộn nhịp và những con người chân chất, hiếu khách. Tác giả không né tránh những bề bộn của cuộc mưu sinh (con tôm và cây đước), qua đó bày tỏ tình yêu, sự đồng cảm sâu sắc với quê xứ Cà Mau.
Giá trị nghệ thuật
- Kết hợp ghi chép xác thực (tên người, địa danh, giá cả, con số) với cảm xúc chủ quan, chất trữ tình thấm từ đầu đến cuối bài.
- Liên tưởng phong phú đến Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Sơn Nam, Nguyễn Ngọc Tư…, nối hiện tại với quá khứ, trang văn với đời thực.
- Ngôn ngữ giàu hình ảnh, pha khẩu ngữ Nam Bộ và những cách nói hiện đại, hóm hỉnh (ổ cứng xúc cảm, cái phai).
- Kết bài bằng một chi tiết nhỏ mà gợi nhiều: than đước không khói vẫn làm mắt cay nhòe.
Ý nghĩa nhan đề Cà Mau quê xứ
Nhan đề bắt nguồn từ phát hiện của tác giả về chữ “xứ” trong lời ăn tiếng nói của người miền Tây. Ghép với “quê”, chữ “xứ” vừa gọi vùng đất, vừa gợi niềm gắn bó thân thương của người với đất. Gọi Cà Mau là quê xứ, tác giả xem mảnh đất tận cùng này như một quê hương thứ hai của mình, nơi ông để lại cả tấm lòng khi rời đi.
Sơ đồ tư duy Cà Mau quê xứ
Sơ đồ dưới đây tóm gọn sáu nhóm kiến thức để em ôn tập nhanh.
Tóm tắt Cà Mau quê xứ
Mẫu 1 – Tóm tắt Cà Mau quê xứ ngắn nhất
Tác giả tới Mũi Cà Mau với tâm thế đi chơi, mang theo những trang văn thơ về vùng đất này. Ở Đất Mũi, ông chứng kiến cảnh sống, lao động của người dân, nghe chuyện con tôm và cây đước, phát hiện hai chữ quê xứ. Lúc rời Mũi, ông xúc động đến cay mắt.
Mẫu 2 – Tóm tắt Cà Mau quê xứ đầy đủ
Người viết ra Mũi Cà Mau chỉ để đi chơi, để trái tim được chạm vào miền đất vốn quen thuộc qua trang viết của Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu, Nguyễn Ngọc Tư, Sơn Nam. Tới nơi, ông và người bạn thi sĩ hóa thành những kẻ nông nổi, đốt tập thơ thả xuống biển trước tiếng cười của cô gái ở ban quản lí. Suốt chuyến đi dọc miền Tây, họ bắt gặp chữ “xứ” trong lời nói của người dân. Ngồi trong ngôi nhà số 1 giữa biển, ông ngắm cảnh phụ nữ lột ghẹ ở vựa nhà anh Phúc, chị Tuyết; ở nhà Phó Chủ tịch xã, ông nghe chuyện rừng đước bị phá cho nghề nuôi tôm. Về Sài Gòn, ông tìm hiểu xem Nguyễn Tuân đã tới Cà Mau hay chưa. Rời Mũi, mang theo ánh mắt cô gái ở bến Năm Căn, ông thấy mắt mình cay nhòe.
Lời kết
Cà Mau quê xứ cho thấy một bài tản văn có thể vừa ghi chép chính xác như một phóng sự, vừa đậm chất thơ như một lời tâm sự. Khi ôn tập, em cần nhớ tác giả Trần Tuấn (không phải Anh Đức), xuất xứ từ tập Uống cà phê trên đường của Vũ, thời điểm viết tháng 5/2006, bố cục 3 phần và sự kết hợp giữa yếu tố xác thực với chất trữ tình.
Xem thêm:
- Soạn bài Cà Mau quê xứ (Kết nối tri thức 11)
- Soạn bài Và tôi vẫn muốn mẹ…
- Bài thơ Mũi Cà Mau (Xuân Diệu)
- Những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Ngọc Tư