Tập làm một bài thơ tự do – Dàn ý + 11 bài mẫu (lớp 8)

Sáu giờ năm mươi.
Sân trường còn ướt
vệt chổi của bác lao công, và Đông
đứng dưới chân cột cờ, tay cầm sợi dây
như cầm một điều gì
rất dễ đứt.

Trống điểm.
Cả sân áo trắng im bặt.
Ròng rọc kêu
từng tiếng nhỏ
khô khốc, đều đều, như có ai đang đếm
những bậc thang dẫn lên trời.

Lá cờ đi lên
chậm hơn bài hát.
Đông kéo, dừng, rồi kéo tiếp,
mắt không rời góc vải đỏ đang mở dần
trên nền mây chưa kịp sáng hẳn.

Đến câu hát cuối, cờ vừa chạm đỉnh.
Gió đến đúng lúc ấy, như đã hẹn.
Tan buổi chào cờ, Đông xòe bàn tay cho em xem:
một vạch đỏ hằn ngang,
dấu sợi dây.

Ghi chép cách làm: Đông là bạn cùng bàn, tuần ấy lớp em trực, bạn được giao kéo cờ. Cả bài xoay quanh sợi dây, nên em mở bằng sợi dây và đóng lại cũng bằng sợi dây, nhưng lúc sau nó đã thành một vết hằn trên tay. Kiểu xuống dòng em dùng nhiều nhất là vắt dòng: câu chưa hết đã sang dòng. Chữ và Đông bị đẩy ra cuối dòng ba để người đọc phải chờ một nhịp mới biết Đông làm gì; dòng rất dễ đứt đứng riêng vì đó là nỗi lo của bạn ấy. Những dòng rất ngắn như Trống điểm, Ròng rọc kêu làm nhịp chậm lại như lúc cả sân nín thở. Bài không gieo vần; em sợ vần làm buổi sáng nghiêm trang ấy thành vui tai quá.

Tấm bản đồ treo cạnh bảng
đã bạc màu ở góc dưới,
chỗ biển.

Ở đó có những chấm
nhỏ hơn đầu bút chì,
không đủ chỗ ghi tên,
người vẽ phải kéo một đường kẻ mảnh
ra tận mép giấy
để viết hộ.

Cô bảo: chấm nhỏ vẫn là đất.
Em lấy bút
tô lại một chấm sắp mờ.

Ghi chép cách làm: Bài này chỉ có một ý: có những hòn đảo nhỏ đến mức tên của chúng phải viết ra ngoài. Khổ giữa vì thế dài dần rồi ngắn lại, mô phỏng đường kẻ chạy từ chấm đảo ra mép giấy. Ba khổ xếp ba dòng, sáu dòng, ba dòng để khổ giữa nổi lên như vùng biển trên bản đồ. Em không gieo vần và không dùng một câu cảm thán nào. Kết bằng một việc làm nhỏ thay cho câu nói về chủ quyền, vì câu ấy cô đã nói rồi.

Gửi mình năm hai mươi lăm tuổi,
người sẽ đào chiếc hộp này lên dưới gốc bàng.

Cậu còn nhớ mùi đất hôm nay không,
đất sân trường sau mưa, dính vào đầu gối cả lớp?
Cậu còn sợ thuyết trình?
Còn để dành vỏ kẹo trong hộp bút?
Cái răng khểnh, cậu đã đi niềng chưa,
hay vẫn để nó lệch, như hồi mười bốn?

Mình không hỏi cậu làm nghề gì.
Hôm nay mình còn chưa chọn xong
câu lạc bộ cho học kì hai.

Mình chỉ hỏi:
khi đi ngang một sân trường lạ
nghe tiếng trống,
cậu có đứng lại không?

Hôm nay mình đã đứng lại. Hai lần.
Lần thứ hai là lúc
lấp đất lên chiếc hộp.

Ghi chép cách làm: Cuối năm, lớp em mỗi người viết một lá thư cho chính mình, bỏ chung vào hộp sắt, chôn dưới gốc bàng, hẹn mười một năm sau cùng về mở. Em thử viết thư bằng thơ và để gần hết bài là câu hỏi, vì người mười bốn tuổi thật ra chẳng biết gì về người hai mươi lăm tuổi. Các câu hỏi đi từ chuyện vặt (vỏ kẹo, cái răng khểnh) đến câu hỏi duy nhất em thật sự muốn biết, câu ấy được chia làm bốn dòng cho chậm. Khổ cuối đổi giọng thành câu kể, trả lời trước cho chính mình. Bài không có vần; cách xưng mình – cậu đủ tạo giọng thân mà vẫn giữ khoảng cách của mười một năm.

Tầng hai mươi mốt.
Bố ngồi trên thanh giàn giáo,
mũ vàng, cơm hộp, gió.

Dưới kia, thành phố bật đèn
từng ô, từng ô,
như ai đang tô màu một trang vở kẻ ô li.

Có một ô bố đã trát tường năm ngoái.
Bố không biết ai ở đó.
Bố vẫn nhìn.

Ghi chép cách làm: Nghề của bố là thợ xây. Có lần bố gửi về một tấm ảnh chụp từ trên giàn giáo lúc nghỉ ăn tối, thành phố bên dưới đang lên đèn. Em giữ bài thật ngắn, như một tấm ảnh. Dòng ba chỉ có ba danh từ đặt cạnh nhau, chữ gió đứng cuối để người đọc thấy chỗ bố ngồi cao và trống. Em lấy cái ô làm hình ảnh chính: ô cửa sổ, ô li trong vở. Ba dòng cuối ngắn dần và đều là câu trọn vẹn, để nhịp chậm lại như ánh mắt bố. Không vần.

Mưa từ chiều, mưa như có ai dốc ngược cả một khúc sông lên mái tôn, và điện thoại em rung: đơn hàng sắp đến.
Em nhìn qua cửa sổ, thấy một chiếc áo mưa màu cam dừng ở đầu ngõ, cúi xuống màn hình, lau màn hình bằng ống tay áo cũng đang ướt sũng.
Từ sáng, lúc trời còn nắng, em đã gõ vào ô ghi chú: để ở cổng giúp em.
Bây giờ năm chữ ấy đứng ngoài mưa cùng anh.
Anh đặt gói hàng vào hộp thư, đậy nắp, kéo tấm bạt che lên, chụp một tấm ảnh, rồi đi, không bấm chuông.
Gói hàng khô.
Em mở ra: hai cuốn truyện, mép giấy không có lấy một vết loang.
Em ra cổng muộn, chỉ kịp thấy vệt đèn hậu kéo dài trên mặt đường như một nét bút đỏ chưa ráo mực.

Ghi chép cách làm: Đây là bài thơ văn xuôi: các dòng là những câu dài, viết gần như lời kể, chỉ xuống dòng khi chuyển sang một cảnh khác. Em chọn lối ấy vì cơn mưa hôm đó kéo dài và đều, không có chỗ ngắt. Giữa những câu dài, em đặt một dòng ba tiếng, Gói hàng khô, để người đọc dừng lại đúng ở điều làm em áy náy: em khô ráo, anh thì ướt. Hình ảnh chủ đạo là dòng ghi chú năm chữ em gõ lúc trời còn nắng; được nhân hóa thành người đứng ngoài mưa, nó trở thành lời tự trách. Bài kết bằng vệt đèn chứ không bằng lời cảm ơn, vì em đã không kịp nói lời ấy.

Cô có một tấm bảng chia đôi bằng một vạch phấn:
bên này lớp Một tập tô chữ o,
bên kia lớp Ba làm toán đố.

Cô có mười bốn học trò và hai giọng nói,
giọng chậm cho bên này,
giọng nhanh cho bên kia.

Cô có một con suối phải lội qua mỗi sáng thứ Hai.
Mùa khô, suối đến mắt cá.
Mùa lũ
suối không cho ai qua.

Cô có một hộp phấn bọc trong túi ni lông,
buộc ba vòng,
vậy mà sang tháng bảy phấn vẫn ẩm,
viết lên bảng, nét chữ loang như vết chân trên đất ướt.

Cô không có sóng điện thoại.
Tối thứ Bảy, cô trèo lên mỏm đá sau lớp, giơ máy lên thật cao,
gọi về cho mẹ ở dưới xuôi.
Mười bốn đứa trẻ ngồi dưới chân đá,
im phăng phắc,
nghe cô gọi một tiếng mẹ
nhỏ hơn mọi tiếng cô nói ở lớp.

Ghi chép cách làm: Trong một chuyến thiện nguyện của trường, em được ngồi dự một tiết học ở điểm trường lớp ghép trên bản. Về nhà, em chỉ nhớ toàn những thứ cô có: tấm bảng chia đôi, hai giọng nói, con suối, hộp phấn ẩm. Vì vậy mỗi khổ mở bằng hai chữ Cô có, điệp lại bốn lần cho đến khi khổ cuối đổi thành Cô không có. Chỗ đổi ấy là chỗ quan trọng nhất của bài. Ở khổ ba, chữ Mùa lũ đứng một mình trên một dòng, như con suối chắn ngang. Em không chủ ý gieo vần, nhịp do điệp ngữ giữ. Dòng cuối em sửa lâu nhất: bản nháp viết cô nhớ mẹ, bản sửa chỉ để tiếng gọi rất nhỏ, người đọc tự hiểu.

Mười giờ đêm ở nhà em,
chỗ Mây đang là bốn giờ chiều,
tuyết rơi ngoài cửa sổ, Mây quay máy cho em xem,
trắng như tờ giấy chưa ai viết.

Mây học tiếng Việt mỗi sáng thứ Bảy
qua một ô vuông trên màn hình,
cô giáo ở tận Đà Nẵng.

Tin nhắn đến:
– Mây nhỏ chị.
Em bật cười.
– Nhớ chứ, có dấu sắc.
– Dấu sắc là cái gạch bay lên phải không?
– Ừ. Bay lên.

Mây gõ lại.
Lần này đúng.
Rồi gõ thêm, không ai bảo:
– Mây nhớ bà. Nhớ cây khế.

Cây khế ở quê đã chặt từ mùa mưa năm ngoái.
Em không nói.
Em gửi cho Mây một tấm ảnh cũ:
cây khế,
bà,
và Mây hồi ba tuổi ngồi vắt vẻo trên chõng tre.

Ghi chép cách làm: Mây là em họ của em, sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, mỗi tuần học tiếng Việt qua mạng. Mây gõ nhầm dấu hỏi vào chỗ dấu sắc, chữ nhớ thành chữ nhỏ, em thấy vừa buồn cười vừa đúng, vì Mây vẫn còn nhỏ thật. Khổ ba, khổ bốn là lời thoại không vần, mỗi lượt một dòng, gạch đầu dòng như tin nhắn. Hình ảnh chủ đạo là dấu sắc như một cái gạch bay lên, nối sang ý Mây đang học cách gửi nỗi nhớ về. Khổ cuối em xuống dòng sau từng thứ trong tấm ảnh (cây khế, bà) để mỗi thứ có một chỗ riêng. Chuyện cây khế bị chặt, em giấu vào ba chữ Em không nói.

Bố,
con viết bài thơ này vào vở Văn,
cô bảo viết về điều làm mình thương.
Con viết về một cái cột mốc
con chưa thấy bao giờ.

Tháng Giêng.
Bố gửi ảnh: sương đặc đến mức
cái cột mốc chỉ còn là một vệt xám
và bàn tay bố đặt lên nó,
đỏ vì lạnh.

Tháng Tư.
Mẹ gói ruốc, gói lạc rang, gói cả đôi tất len
con đan dở từ mùa đông,
một chiếc dài, một chiếc ngắn.
Bố bảo đi vừa. Con biết là không.

Tháng Mười.
Con cao bằng vai mẹ.
Bố nhìn con qua màn hình, hỏi đi hỏi lại:
– Thật không?
như hỏi một tin tức từ rất xa.

Bố,
con không biết đường biên giới dài bao nhiêu.
Con chỉ biết nó dài bằng
những lần bố bảo: để Tết.

Ghi chép cách làm: Bố em là bộ đội biên phòng, đóng quân ở một đồn trên núi. Em không biết tả biên giới, nên dựng bài bằng ba mốc trong năm, mỗi mốc là một dòng hai tiếng đứng đầu khổ như trang lịch. Bài mở và kết bằng tiếng gọi Bố đứng riêng một dòng, giống đầu và cuối một lá thư. Hình ảnh chủ đạo là cái cột mốc trong sương, chỉ hiện qua ảnh. Đôi tất một dài một ngắn là chi tiết thật; câu bố bảo đi vừa cho em thấy bố thương con hơn mọi câu dặn. Vần chỉ xuất hiện tình cờ đôi chỗ, em không cố gieo. Khổ cuối tách chữ để Tết ra sau dấu hai chấm, vì đó là câu bố nói nhiều nhất qua điện thoại.

Xe chạy dọc biển, và chúng hiện ra
từng cây một, trắng, cao,
đứng thành hàng trên bãi cát như những người đang chờ ai về,
mỗi người giơ ba cánh tay
quay rất chậm,
chậm đến mức em tưởng gió đang ngủ,
nhưng tóc em bay rối, cát quất vào bắp chân,
và bố bảo phải gió thế này cánh quạt mới chịu quay.
Em không biết một vòng quay thắp được bao nhiêu ngọn đèn.
Em chỉ nghĩ đến cái quạt trần nhà bà,
quay từ hồi mẹ còn đi học,
kêu cót két suốt mỗi trưa hè,
và thấy lạ:
ở đây người ta nhờ gió quay những chiếc quạt khổng lồ
để cái quạt nhà bà được quay.
Em ghi vào sổ một câu hỏi, để dành cho giờ Vật lí năm sau.
Trên bờ cát, một thằng bé chạy ngược gió,
hai tay dang ra,
cũng quay.

Ghi chép cách làm: Hè vừa rồi nhà em đi biển, xe chạy ngang một cánh đồng điện gió. Em viết cả bài thành một khổ liền, không cố gieo vần, chỉ để chữ quay trở đi trở lại, gần như một câu dài không dứt, vì hàng cột trắng cứ nối nhau hiện ra, không có chỗ nghỉ. Dòng dài nhất là dòng tả hàng cột như những người đang chờ; dòng ngắn nhất là chữ cuối, cũng quay, để bài thơ dừng lại cùng đứa bé. Mọi thứ trong bài quy về cái quạt, đi từ quạt gió khổng lồ về cái quạt trần cũ nhà bà. Em không đưa số liệu nào vào bài, chỉ giữ một câu hỏi chưa có lời đáp; điều em mong cho ngày mai nằm trong câu hỏi ấy.

Thứ Hai: gieo sáu hạt đậu xanh
vào cái chậu nhựa cũ, ban công tầng mười bảy.
Thứ Ba: đất vẫn là đất.
Thứ Tư: đất vẫn là đất. Em tưới hơi nhiều.
Thứ Năm:
một hạt đội đất lên,
cong lưng như ông cụ bước ra cửa sau trận ốm.
Thứ Sáu: bốn.
Thứ Bảy: gió tầng cao quật ngã một mầm.
Em lấy que tăm làm cọc.

Chủ nhật, mẹ hỏi gieo đậu làm gì,
nhà mình đâu có vườn.
Em chỉ cái cọc tăm,
cái mầm đã đứng thẳng.

Ghi chép cách làm: Em ghi theo đúng thứ tự bảy ngày, mỗi ngày mở dòng bằng tên thứ, như sổ nhật kí khoa học. Hai ngày đầu cố ý lặp nguyên một câu để người đọc sốt ruột như em. Dòng Thứ Sáu: bốn chỉ ba tiếng, vì hôm ấy em vui đến mức chỉ kịp đếm. Khổ thứ hai không còn dấu hai chấm, chuyển sang lời kể, và không trả lời câu hỏi của mẹ bằng lời. Bài không vần.

Anh quê biển, bơi giỏi hơn đi bộ.
Anh kia quê núi, lần đầu thấy nước ngập mái nhà.
Hai người chưa kịp hỏi tên nhau
đến lúc cùng nắm một sợi dây.

Nước lên ngang ngực.
Bà cụ không chịu rời bàn thờ.
Anh quê núi đứng lặng một lúc, rồi cúi xuống,
xin phép bà,
ôm cả bát hương vào lòng.
Anh quê biển cõng bà ra xuồng.

Đêm ấy, trên mái một trường tiểu học
còn khô một góc,
hai anh ngồi chung một tấm áo mưa,
chia một gói mì sống,
bẻ đôi.
Không ai nói thương ai.

Trong bài thơ em vừa học, hai người lính
nắm tay nhau giữa một mùa đông thiếu áo.
Hai anh trên mái trường
không nắm tay.
Họ đang cùng giữ một sợi dây,
đầu kia là cả một xóm nước.

Ghi chép cách làm: Học xong Đồng chí, em xem bản tin về những người lính trẻ đi cứu dân trong mùa lũ và bỗng thấy hai câu chuyện nói chuyện với nhau. Trong bài của Chính Hữu, tình đồng chí bắt đầu từ những người xa lạ ở những miền quê nghèo. Em mượn ý ấy cho khổ đầu: một người quê biển, một người quê núi, và em không đặt tên cho họ. Em không chép câu thơ nào, chỉ nhắc lại hình ảnh nắm tay nhau rồi đặt cạnh sợi dây cứu hộ. Sợi dây xuất hiện ở khổ đầu và khổ cuối; đã có nó giữ mạch, em không cố gieo vần. Các dòng ngắn như bẻ đôi, không nắm tay là chỗ em muốn người đọc dừng lâu nhất.