Soạn bài Đồng chí (Chính Hữu) – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức

Đề bài: Ở lớp 6 và lớp 7, em đã được học những thể thơ nào? Đọc một bài thơ thuộc một trong những thể thơ đó.

Trả lời:

Ở lớp 6 và lớp 7, em đã học các thể thơ: lục bát (À ơi tay mẹ, Chuyện cổ nước mình), thơ bốn chữ (Đồng dao mùa xuân), thơ năm chữ (Gặp lá cơm nếp, Mùa xuân nho nhỏ) và thơ tự do (Mây và sóng, Nói với con).

Em có thể đọc diễn cảm bài Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải (thơ năm chữ) hoặc một bài lục bát quen thuộc, chú ý ngắt nhịp và nhấn giọng ở những hình ảnh đẹp.

Đề bài: Nêu tên một bài thơ viết về tình đồng chí, đồng đội trong những năm chiến tranh mà em đã học, đã đọc.

Trả lời:

Một số bài thơ viết về tình đồng chí, đồng đội: Đồng dao mùa xuân (Nguyễn Khoa Điềm), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Tây Tiến (Quang Dũng). Trong đó, Bài thơ về tiểu đội xe không kính để lại ấn tượng với em qua hình ảnh những người lính lái xe trẻ trung, lạc quan, coi nhau như ruột thịt: “Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi”.

Trả lời:

• Số tiếng mỗi dòng không đều: dòng ngắn nhất 2 tiếng (“Đồng chí!”), có dòng 3, 4, 6 tiếng, dòng dài 7–8 tiếng.
• Bài thơ có 20 dòng, SGK trình bày thành hai khổ: khổ đầu 17 dòng, khổ cuối 3 dòng.
• Vần: chủ yếu vần chân, gieo linh hoạt, không cố định vị trí (nhau – đầu, cày – lay, vá – giá, giày – tay).
• Nhịp: thay đổi theo cảm xúc, có dòng nhịp 3/4 chậm rãi như lời kể, có dòng 2/2 ngắn gọn, dồn nén.

Trả lời:

• Cùng cảnh ngộ xuất thân: đều là nông dân từ những miền quê nghèo (“nước mặn, đồng chua”, “đất cày lên sỏi đá”).
• Cùng lí tưởng, nhiệm vụ: “Súng bên súng, đầu sát bên đầu”.
• Cùng chia sẻ gian khổ đời lính: “Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ”.

Trả lời:

Những người lính thấu hiểu nỗi lòng nhau (nỗi nhớ ruộng nương, gian nhà, giếng nước gốc đa quê nhà), cùng nhau chịu đựng bệnh tật, thiếu thốn (“từng cơn ớn lạnh”, áo rách, quần vá, chân không giày), và truyền cho nhau hơi ấm, sức mạnh bằng cử chỉ “Thương nhau tay nắm lấy bàn tay!”.

Đề bài: Những đặc điểm của thể thơ tự do được thể hiện như thế nào qua bài thơ Đồng chí?

Trả lời:

• Số tiếng trong mỗi dòng không cố định: từ 2 tiếng đến 8 tiếng; các dòng dài, ngắn đan xen.
• Số dòng trong mỗi khổ không đều: khổ đầu 17 dòng, khổ sau 3 dòng.
• Vần, nhịp linh hoạt: vần chân gieo tự do; nhịp chậm, cân đối ở những dòng kể về cội nguồn tình đồng chí, rồi ngắn, dồn dập ở đoạn kể gian khổ (“Áo anh rách vai / Quần tôi có vài mảnh vá”).
• Hình thức tự do ấy giúp nhà thơ diễn tả cảm xúc một cách tự nhiên, chân thật như lời tâm sự.

Đề bài: Bài thơ có thể chia làm mấy phần? Xác định mạch cảm xúc được thể hiện qua các phần của bài thơ.

Trả lời:

Bài thơ có thể chia làm ba phần:

• Phần 1 (7 dòng đầu): cơ sở hình thành tình đồng chí.
• Phần 2 (10 dòng tiếp): những biểu hiện cụ thể và sức mạnh của tình đồng chí.
• Phần 3 (3 dòng cuối): biểu tượng đẹp về tình đồng chí, người lính.

Mạch cảm xúc: từ những suy ngẫm về cội nguồn của tình đồng chí, cảm xúc dâng lên thành tiếng gọi “Đồng chí!”, rồi lắng sâu trong những kỉ niệm về quê nhà, về gian khổ đời lính, và kết đọng lại trong một hình ảnh vừa thực vừa lãng mạn ở cuối bài.

Đề bài: Bài thơ là lời tâm tình của ai với ai? Theo em, việc chọn nhân vật thể hiện cảm xúc như vậy có ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Bài thơ là lời tâm tình của người lính (“tôi”) với người đồng đội (“anh”) của mình.
• Ý nghĩa: cách xưng hô “anh – tôi” tạo giọng thủ thỉ, gần gũi; tình cảm được nói ra từ chính người trong cuộc nên chân thật, cảm động. Cặp “anh – tôi” lúc tách riêng, lúc đứng cạnh nhau (“Anh với tôi”) còn cho thấy quá trình từ xa lạ đến gắn bó, hòa làm một.

Đề bài: Qua sáu câu thơ đầu, em hiểu gì về khởi nguồn của tình đồng chí giữa những người lính? Xác định và nêu ý nghĩa của những hình ảnh có tác dụng làm nổi bật tình cảm đó.

Trả lời:

• Tình đồng chí bắt nguồn từ sự tương đồng về cảnh ngộ: những người lính đều xuất thân từ nông dân nghèo. Hình ảnh “nước mặn, đồng chua” (vùng ven biển nhiễm mặn, phèn) và “đất cày lên sỏi đá” (vùng trung du, đồi núi cằn cỗi) vận dụng sáng tạo thành ngữ dân gian, gợi sự nghèo khó, vất vả.
• Từ “đôi người xa lạ”, “chẳng hẹn quen nhau”, họ gắn bó vì cùng chung lí tưởng, nhiệm vụ: hình ảnh “Súng bên súng, đầu sát bên đầu” với điệp từ “súng”, “đầu” cho thấy sự sát cánh bên nhau trong chiến đấu.
• Tình cảm được vun đắp qua gian khổ: “Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ” – hình ảnh giản dị, chân thực, cho thấy từ chia sẻ tấm chăn mỏng, họ trở thành bạn tri kỉ.

Đề bài: Dòng thơ thứ bảy có gì đặc biệt? Điều đó có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện mạch cảm xúc của bài thơ?

Trả lời:

• Dòng thứ bảy chỉ có hai tiếng “Đồng chí!” kết thúc bằng dấu chấm than, đứng riêng thành một dòng, khác hẳn các dòng dài 7–8 tiếng xung quanh.
• Tác dụng: như một tiếng gọi thiết tha, một lời khẳng định, kết tinh mọi cơ sở đã nêu ở sáu dòng trên; đồng thời là “bản lề” nối phần nói về cội nguồn với phần nói về biểu hiện của tình đồng chí, đẩy mạch cảm xúc lên cao và mở ra đoạn thơ tiếp theo.

Đề bài: Nêu cảm nghĩ của em về hình ảnh người lính được khắc họa trong đoạn thơ từ “Ruộng nương anh gửi bạn thân cày” đến “Thương nhau tay nắm lấy bàn tay!”.

Trả lời:

Đoạn thơ cho em thấy những người lính vừa bình dị vừa cao đẹp. Họ ra đi để lại ruộng nương, gian nhà trống, dứt khoát “mặc kệ gió lung lay”, nhưng trong lòng vẫn nặng tình quê – hình ảnh hoán dụ, nhân hóa “Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính” vừa nói quê nhớ người, vừa nói người nhớ quê. Đời lính gian khổ hiện lên chân thực: những cơn sốt rét “ớn lạnh”, “Sốt run người”, áo rách vai, quần vá, “Chân không giày” giữa trời buốt giá. Thế nhưng họ vẫn “Miệng cười buốt giá”, vẫn lạc quan, và truyền cho nhau hơi ấm bằng cái nắm tay không cần lời. Em cảm phục những anh bộ đội Cụ Hồ thời kháng chiến chống Pháp: nghèo khó, thiếu thốn nhưng giàu tình thương, giàu ý chí, và chính tình đồng chí đã tiếp thêm cho họ sức mạnh để vượt qua tất cả.

Đề bài: Phân tích hình ảnh “đầu súng trăng treo” ở cuối bài thơ.

Trả lời:

• Nghĩa thực: trong đêm phục kích giữa “rừng hoang sương muối”, người lính đứng gác, vầng trăng lặn xuống thấp, nhìn từ xa như treo trên đầu mũi súng.
• Nghĩa biểu tượng: “súng” tượng trưng cho chiến đấu, “trăng” tượng trưng cho hòa bình, vẻ đẹp thơ mộng. Hai hình ảnh đặt cạnh nhau gợi sự kết hợp giữa hiện thực và lãng mạn, giữa chiến sĩ và thi sĩ; người lính cầm súng chính là để bảo vệ vẻ đẹp bình yên ấy.
• Câu thơ bốn tiếng, nhịp 2/2 cô đọng như một bức tranh khép lại bài thơ; hình ảnh này trở thành biểu tượng đẹp về người lính và tình đồng chí, đến mức Chính Hữu lấy làm tên tập thơ Đầu súng trăng treo.

Đề bài: Xác định cảm hứng chủ đạo trong bài thơ Đồng chí.

Trả lời:

Cảm hứng chủ đạo là niềm xúc động, trân trọng trước tình đồng chí, đồng đội thiêng liêng của những người lính xuất thân từ nông dân trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp: một tình cảm nảy sinh từ cảnh ngộ chung, lí tưởng chung, được thử thách qua gian khổ và trở thành sức mạnh giúp họ vững vàng chiến đấu.