Tự truyện là tác phẩm mà người viết tự kể lại cuộc đời của chính mình, thường bằng văn xuôi: lớn lên ra sao, gặp những ai, đã thành người như thế nào. Người viết, người kể và nhân vật chính là một. Tiếng Anh gọi là autobiography; trong nhà trường, tự truyện được xếp gần với hồi kí, thuộc nhóm văn bản kể chuyện có thật.
| Khái niệm | Truyện tác giả viết về chính cuộc đời mình, kể ở ngôi thứ nhất |
| Thuộc | Loại tự sự, nhóm văn xuôi phi hư cấu (gần hồi kí, nhật kí, tiểu sử) |
| Dấu hiệu nhận biết | Tác giả = người kể “tôi” = nhân vật chính; kể lại sau nhiều năm; trục là sự hình thành của một con người |
| Chữ Hán | 自傳: tự (mình) + truyện (chép lại, kể lại cho đời sau) |
Tự truyện: tự mình chép đời mình
Chữ tự (自) là “chính mình”, như trong tự học, tự trọng. Chữ truyện (傳) ở đây không phải truyện hư cấu, mà là nghĩa cổ: ghi chép đời một người để truyền lại, giống chữ truyện trong các thiên liệt truyện của sách sử. Đặt hai chữ cạnh nhau, ta có đúng định nghĩa mà từ điển tiếng Việt ghi cho mục từ này: truyện tác giả viết về chính bản thân mình.
Sách lí luận văn học mô tả tự truyện là thể loại tự sự, phần lớn bằng văn xuôi, trong đó tác giả kể và tả cuộc đời mình, cố gắng nhìn quãng đời đã qua như một chỉnh thể có mạch lạc. Câu “có mạch lạc” là chỗ quan trọng. Người viết tự truyện không chép lại mọi việc đã xảy ra; họ chọn những chuyện giải thích được vì sao mình thành ra người hôm nay. Vì nhớ lại sau nhiều năm, họ có thể sắp lại trình tự, gộp vài chuyện làm một, thậm chí thêm thắt chi tiết. Vì thế tự truyện vẫn là văn chương chứ chưa bao giờ chỉ là tư liệu.
Đặt tự truyện cạnh hồi kí, tiểu sử, tiểu thuyết
| Thể loại | Ai kể | Kể về ai | Hướng nhìn |
|---|---|---|---|
| Tự truyện | Chính tác giả, xưng “tôi” | Đời tác giả, thường từ nhỏ đến lúc viết | Hướng vào bên trong: con người mình được hình thành ra sao |
| Hồi kí | Tác giả, người trong cuộc hoặc người chứng kiến | Một quãng đời, một biến cố; có thể kể nhiều về người khác | Hướng ra ngoài: thời cuộc, bạn bè, sự kiện |
| Tiểu sử | Thường là người khác, ngôi thứ ba | Một nhân vật có thật | Khách quan, ghi thân thế và sự nghiệp |
| Tiểu thuyết tự truyện | Một nhân vật do tác giả đặt tên | Đời tác giả nhưng đã được hư cấu, đổi tên | Là tiểu thuyết, người đọc không được hứa hẹn sự thật |
Ranh giới khó nhất là giữa tự truyện và hồi kí. Cách phân biệt thường gặp: hồi kí chú ý đến thế giới bên ngoài mà tác giả đã đi qua, còn tự truyện chú ý đến chính đời sống bên trong của người viết. Nhưng nhiều cuốn sách làm cả hai việc, nên người ta gộp gọi “hồi kí tự truyện”. Bài đặc điểm của thể hồi kí có thêm ví dụ cho phía bên kia ranh giới. Với tiểu sử thì dễ hơn: cứ nhìn ngôi kể. Một trang kể “ông sinh năm…, ông làm…” là tiểu sử; xem thêm ở bài tiểu sử khác lí lịch thế nào.
Nhận ra một cuốn tự truyện bằng những dấu hiệu nào?
- Ba người là một. Tên trên bìa sách, người kể xưng “tôi” và nhân vật chính là cùng một người. Đây là dấu hiệu mà giới nghiên cứu thể loại hay coi là then chốt, vì nó giống một lời cam kết với người đọc: những gì tôi kể là đời tôi.
- Có độ lùi thời gian. Người viết đã đi qua quãng đời ấy rồi mới kể lại, nên trong lời văn thường có hai giọng: giọng đứa trẻ năm xưa và giọng người lớn đang nhìn lại.
- Trục là sự trưởng thành. Các chương thường đi theo những mốc làm thay đổi con người: tuổi thơ, gia đình, lần đầu đi học, biến cố, nghề nghiệp.
- Nhiều đoạn tự soi xét. Kể việc xong, người viết thường dừng lại giải thích vì sao lúc ấy mình nghĩ thế, làm thế, có khi tự trách hoặc tự bào chữa.
Ngôi thứ nhất là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Rất nhiều truyện ngắn kể bằng “tôi” mà “tôi” là nhân vật hư cấu, như Dế Mèn tự kể chuyện mình. Phần phân biệt người kể với tác giả có ở bài ngôi kể xưng tôi và tác dụng.
Những cuốn tự truyện thường được nhắc tới
Tự thú của Augustine và của Rousseau
Văn học phương Tây thường coi cuốn Tự thú (Confessions) của Thánh Augustine, viết khoảng năm 400, là tự truyện mẫu mực đầu tiên. Sách kể tuổi trẻ lầm lạc và con đường đến với đức tin của ông. Hơn mười ba thế kỷ sau, Jean-Jacques Rousseau dùng lại đúng nhan đề ấy cho cuốn sách kể đời mình, và nhiều nhà nghiên cứu coi đó là lúc thể loại đạt độ hoàn chỉnh.
Thời thơ ấu của Gorky
Bộ ba của Maxim Gorky (Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi) kể đời ông từ cậu bé mồ côi cha sống nhờ nhà ông bà ngoại đến chàng trai tự học giữa xã hội Nga. Học sinh hay gặp tác phẩm này trong những bài so sánh với Nguyên Hồng: hai tuổi thơ cơ cực, cùng kể lại bằng giọng người đã lớn.
Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng
Ở Việt Nam, Những ngày thơ ấu là ví dụ quen nhất. Sách giáo khoa xếp tác phẩm vào thể hồi kí, nhưng toàn bộ cuốn sách xoay quanh chính tuổi thơ của tác giả: người cha mất sớm, người mẹ đi tha hương, đứa con sống trong sự hắt hủi của họ hàng. Cái được kể nhiều nhất là tâm hồn cậu bé Hồng, nên tác phẩm thường được gọi là hồi kí tự truyện. Đoạn trích học sinh quen nhất được hướng dẫn đọc ở bài đoạn Trong lòng mẹ trong sách Cánh diều.
Ngoài văn chương, tự truyện còn là thể loại của nghệ sĩ, vận động viên, doanh nhân. Loại sách này đọc rất cuốn, nhưng khi dùng làm dẫn chứng cho bài văn, nên nhớ rằng đó là lời của một người tự kể về mình, không phải sự thật đã được kiểm chứng.
Bốn câu luyện nhận diện tự truyện
Câu 1: Vì sao cuốn Tự thú của Rousseau được xếp vào thể tự truyện?
Đáp án: Vì tác giả Rousseau cũng chính là người kể xưng “tôi” và là nhân vật chính; ông kể lại cuộc đời mình sau khi đã trải qua, chú trọng vào tâm hồn và quá trình hình thành tính cách của bản thân. Đó là những dấu hiệu cơ bản của tự truyện.
Câu 2: Truyện Bài học đường đời đầu tiên kể bằng ngôi thứ nhất, nhân vật xưng “tôi”. Đó có phải tự truyện không?
Đáp án: Không. Người kể “tôi” là Dế Mèn, một nhân vật hư cấu do Tô Hoài tạo ra, không phải chính tác giả. Truyện chỉ dùng ngôi kể thứ nhất, còn tác giả, người kể và nhân vật chính không trùng nhau nên không phải tự truyện.
Câu 3: Một cuốn sách viết về đời nhà bác học Marie Curie, do một nhà báo biên soạn, kể ở ngôi thứ ba. Đó là tự truyện hay tiểu sử?
Đáp án: Đó là tiểu sử. Người viết không phải nhân vật chính và kể ở ngôi thứ ba. Chỉ khi chính Marie Curie tự viết về đời mình thì cuốn sách mới là tự truyện.
Câu 4: Nêu một điểm mạnh và một giới hạn của tự truyện khi dùng làm tư liệu.
Đáp án tham khảo: Điểm mạnh: cho người đọc thấy những suy nghĩ, cảm xúc bên trong mà không tài liệu nào khác ghi lại được. Giới hạn: người viết nhớ lại sau nhiều năm và chọn kể theo cách có lợi cho cách hiểu của mình, nên chi tiết có thể không chính xác hoặc thiếu khách quan; cần đối chiếu với nguồn khác.
Tự truyện, autobiography và tiểu thuyết tự truyện
Tự truyện tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là autobiography, ghép từ ba gốc Hy Lạp nghĩa là “tự mình – đời sống – viết”. Còn memoir thường dịch là hồi kí, biography là tiểu sử.
Tiểu thuyết tự truyện là gì?
Là tiểu thuyết lấy chất liệu từ đời tác giả nhưng có hư cấu: đổi tên nhân vật, thêm bớt sự việc, sắp lại cốt truyện. Người đọc biết có bóng dáng tác giả trong đó, song tác phẩm không cam kết mọi chuyện đều là thật như tự truyện.
Tự truyện có được hư cấu không?
Về nguyên tắc tự truyện kể chuyện có thật. Vì viết từ trí nhớ, người viết vẫn chọn lọc, sắp xếp, đôi khi tô đậm chi tiết; còn bịa ra sự kiện lớn thì tác phẩm mất tư cách tự truyện.
Tự truyện và hồi kí khác nhau chỗ nào?
Tự truyện kể trọn đời mình và tập trung vào chính mình; hồi kí thường kể một quãng đời và để nhiều chỗ cho người khác, cho thời cuộc. Ranh giới không tuyệt đối, nên có những cuốn được gọi chung là hồi kí tự truyện.