Đề tài là mảng đời sống mà người viết, người làm nghệ thuật chọn để phản ánh, hoặc vấn đề mà nhà khoa học chọn để tìm hiểu. Trong giờ Văn, đề tài trả lời câu hỏi “tác phẩm viết về mảng đời sống nào”: người nông dân, chiến tranh, tình yêu, tuổi thơ… Ngoài nhà trường, chữ này lại hay đi với “đề tài nghiên cứu”, “đề tài tốt nghiệp”.
| Nghĩa ngắn | Phạm vi đời sống được phản ánh trong tác phẩm; vấn đề được chọn để nghiên cứu |
| Gốc từ | Hán Việt 題材: đề (đầu đề) + tài (vật liệu) |
| Loại từ | Danh từ |
| Dễ nhầm với | Chủ đề, đầu đề, cảm hứng chủ đạo |
Hai nghĩa của “đề tài” trong từ điển
Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê xếp đề tài là danh từ, chỉ cái được chọn làm đối tượng: hoặc để khảo cứu trong khoa học, hoặc để tả, để thể hiện trong văn chương và các ngành nghệ thuật. Từ điển ghi kèm hai ví dụ rất gọn: thay đổi đề tài luận án, bộ phim về đề tài chiến tranh. Hai ví dụ ấy cũng chính là hai nghĩa người Việt dùng hằng ngày.
Nghĩa thứ nhất, trong văn học và nghệ thuật: đề tài là mảng hiện thực mà nhà văn chọn để viết. Sách Ngữ văn 10 (chương trình cũ) nói rõ hơn: đó là lĩnh vực đời sống được nhà văn nhận thức, chọn lựa, khái quát và thể hiện; việc chọn đề tài đã hé lộ khuynh hướng sáng tác của người viết. Một họa sĩ cả đời vẽ phố cổ, một nhạc sĩ chuyên viết về biển, đều là đang trung thành với một đề tài.
Nghĩa thứ hai, trong học tập và khoa học: đề tài là vấn đề được chọn để tìm hiểu, nghiên cứu. Ta nói “đề tài nghiên cứu khoa học”, “đề tài khóa luận tốt nghiệp”, “nhóm em nhận đề tài về rác thải nhựa”. Ở nghĩa này, đề tài thường được đặt thành một tên gọi cụ thể, có phạm vi và mục tiêu rõ ràng.
Chữ Hán 題材 nói gì
Theo Thiều Chửu, chữ đề 題 có nghĩa gốc là cái trán, rồi chuyển sang nghĩa đầu đề, đề mục, như trong đề thơ, phá đề, lạc đề. Chữ tài 材 nghĩa gốc là gỗ dùng được, rộng ra là vật liệu, tư liệu, như trong tài liệu, giáo tài. Ghép lại, đề tài là “vật liệu cho một đầu đề”, tức chất liệu đời sống để dựng nên tác phẩm. Hình ảnh này dễ nhớ: đề tài là đống gỗ, còn tác phẩm là ngôi nhà nhà văn dựng từ đống gỗ ấy.
Cần tách chữ tài 材 ở đây khỏi tài 才 (tài năng) và tài 財 (của cải). Cùng âm nhưng khác chữ, khác nghĩa.
Đề tài, chủ đề, cảm hứng: đặt cạnh nhau cho khỏi lẫn
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ với Lão Hạc (Nam Cao) |
|---|---|---|
| Đề tài | Viết về mảng đời sống nào? | Người nông dân nghèo trước Cách mạng tháng Tám |
| Chủ đề | Đặt ra vấn đề gì? | Số phận khốn khổ và nhân cách cao đẹp của người nông dân |
| Cảm hứng | Viết với tâm thế cảm xúc nào? | Xót thương, trân trọng con người, kết hợp nhìn thẳng vào hiện thực |
Nhiều tác phẩm có thể chung một đề tài nhưng khác hẳn chủ đề. Cùng viết về người nông dân, có tác phẩm tố cáo sưu thuế, có tác phẩm ca ngợi tình làng nghĩa xóm. Vì vậy, khi đề hỏi “chủ đề”, đừng chỉ trả lời “viết về người nông dân”, vì đó mới là đề tài. Muốn đi sâu hơn vào cách nhà thơ tổ chức hình ảnh quanh một đề tài, xem khái niệm cấu tứ trong thơ trữ tình.
Về từ gần nghĩa: đầu đề là tên gọi của bài, gần với nghĩa nghiên cứu (tên đề tài); chủ điểm hay dùng trong sách tiếng Việt tiểu học để gom bài theo chủ đề lớn. “Đề tài” không có từ trái nghĩa thật sự.
Riêng với cảm hứng, điều cần nắm là tâm thế cảm xúc xuyên suốt của người viết; cách tìm ra nó trong một bài thơ, truyện SGK được hướng dẫn ở cách xác định cảm hứng chủ đạo.
Đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam
Người nông dân là đề tài lớn của văn học hiện thực trước 1945. Tắt đèn của Ngô Tất Tố và Lão Hạc của Nam Cao là hai ví dụ học sinh gặp sớm nhất; danh sách tác phẩm khác của cùng mảng này có ở những tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố.
Chiến tranh và người lính chiếm phần lớn văn học giai đoạn 1945–1975. Đồng chí của Chính Hữu viết về tình đồng đội thời chống Pháp (đọc thêm tác giả, tác phẩm Đồng chí); Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê kể về các cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn.
Tình yêu là đề tài muôn thuở của thơ ca. Sóng của Xuân Quỳnh hay được chọn để phân tích vì cách nói về tình yêu vừa sôi nổi vừa thủy chung; có thể tham khảo các bài phân tích bài thơ Sóng.
Ngoài ra còn những đề tài như thiên nhiên, quê hương, gia đình, tuổi thơ, thân phận người phụ nữ. Một tác phẩm lớn thường chạm nhiều đề tài cùng lúc, nhưng vẫn có một đề tài trung tâm.
Đề tài: vài điều học sinh thường thắc mắc
Đề tài là gì trong văn học?
Là phạm vi đời sống mà nhà văn chọn để phản ánh trong tác phẩm, như người nông dân, chiến tranh, tình yêu. Xác định đề tài tức là trả lời câu hỏi tác phẩm viết về cái gì.
Đề tài và chủ đề khác nhau thế nào?
Đề tài là mảng hiện thực được viết tới, còn chủ đề là vấn đề cốt lõi tác giả đặt ra từ mảng hiện thực ấy. Đề tài rộng và khách quan hơn; chủ đề cho thấy chiều sâu suy nghĩ của người viết.
Đề tài nghiên cứu là gì?
Là vấn đề khoa học được chọn để tìm hiểu, có tên gọi, phạm vi và mục tiêu cụ thể, như đề tài khóa luận tốt nghiệp hay đề tài nghiên cứu khoa học của học sinh, sinh viên.
Một tác phẩm có thể có nhiều đề tài không?
Có. Truyện Kiều chạm tới tình yêu, gia đình, thân phận người phụ nữ, xã hội phong kiến. Tuy vậy, khi làm bài nên nêu đề tài trung tâm trước rồi mới kể các mảng phụ.