Truyện truyền kì là thể loại truyện văn xuôi chữ Hán thời trung đại, kể những chuyện lạ có thần tiên, ma quỷ, cõi âm, thủy cung xen giữa đời thực, qua đó nói về con người và xã hội đương thời. Ở Việt Nam, tác phẩm tiêu biểu nhất là Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Học sinh gặp thể loại này ở Ngữ văn 9 với Chuyện người con gái Nam Xương; chữ kì còn được viết là kỳ.
| Khái niệm | Truyện văn xuôi trung đại kết hợp yếu tố kì ảo với yếu tố hiện thực |
| Thuộc | Văn học viết (văn xuôi tự sự chữ Hán), có vay mượn chất liệu dân gian |
| Dấu hiệu nhận biết | Có tác giả cụ thể; cõi người và cõi thần, ma thông nhau; cuối truyện thường có lời bình |
| Tác phẩm tiêu biểu | Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Truyền kì tân phả; Liêu trai chí dị (Trung Quốc) |
| Học ở | Ngữ văn 9 (Chuyện người con gái Nam Xương, Dế chọi), Ngữ văn 10 – 12 (truyện về Tản Viên) |
Truyện truyền kì: truyền lại chuyện lạ
Tên thể loại là chữ Hán 傳奇. Truyền (傳) là đưa đi, kể lại cho người sau; kì (奇) là lạ, khác thường, chữ trong kì lạ, kì diệu, kì ảo. Gộp lại, truyền kì là “truyền đi chuyện lạ”. Cái tên nói đúng việc người viết làm: ghi lại những chuyện nghe như bịa nhưng lại kể bằng giọng nghiêm túc của người chép sử.
Thể loại này hình thành ở Trung Quốc thời Đường, lớn lên từ những mẩu chuyện chí quái ghi việc ma quỷ của các đời trước, rồi tới thời Đường thì có cốt truyện dài hơn, nhân vật có tâm lý hơn. Sang Việt Nam, các nhà nho viết truyền kì bằng chữ Hán nhưng đặt chuyện vào đất Việt, thời Lý, Trần, Hồ, Lê, với nhân vật là người Việt.
Sách giáo khoa Ngữ văn 9 (bộ Kết nối tri thức, Bài 1 “Thế giới kì ảo”) nêu cách hiểu cốt lõi: truyện truyền kì dùng yếu tố hoang đường, kì ảo làm phương tiện nghệ thuật để phản ánh hiện thực. Câu ấy cũng là chìa khóa để làm mọi bài đọc hiểu về thể loại: thấy cái lạ, rồi hỏi cái lạ ấy nói gì về cái thật.
Sau truyền kì đời Đường, tới đời Tống lại nở rộ thoại bản, những bản kể của người kể chuyện nơi phố chợ, về sau thành nền cho tiểu thuyết chương hồi.
Năm dấu hiệu của một truyện truyền kì
- Có tác giả, có văn bản cố định. Khác truyện dân gian truyền miệng, truyền kì là sáng tác của một nhà văn cụ thể, viết bằng chữ Hán, thường xen thơ và câu văn biền ngẫu.
- Cái kì đan với cái thực. Nhân vật người thường, địa danh có thật, triều đại có thật; xen vào đó là thần sông, Diêm Vương, hồn ma, phép biến hóa. Hai lớp này lồng vào nhau tự nhiên trong cùng một mạch kể.
- Không gian hai cõi thông nhau. Người trần có thể xuống thủy cung, xuống âm phủ, lên tiên giới rồi trở về. Đây là chỗ truyện truyền kì có không khí riêng, vừa kỳ bí vừa gần gũi.
- Thời gian co giãn. Thời gian ở cõi khác trôi không giống cõi trần; nhân vật có thể chết đi sống lại, hóa thân sang hình hài khác.
- Có lời bình, có bài học. Nhiều truyện kết bằng lời bình của tác giả hoặc người cùng thời, nêu rõ điều răn hay nỗi cảm thương. Đọc lời bình là thấy ngay thái độ của người viết.
Muốn nhận ra nhanh, chỉ cần hỏi ba câu: truyện có tác giả thời trung đại không, có yếu tố kì ảo không, và cái kì ảo ấy có đặt trong một bối cảnh xã hội cụ thể không. Đủ cả ba, gần như chắc chắn đó là truyền kì. Một số khái niệm đi kèm như yếu tố hư cấu trong truyện sẽ giúp tách bạch hơn giữa cái tưởng tượng và cái có thật.
Truyền kì trong sách Ngữ văn qua ba câu chuyện
Thủy cung và cái bóng trong chuyện nàng Vũ Nương
Chuyện người con gái Nam Xương trích từ tập Truyền kì mạn lục gồm hai mươi truyện của Nguyễn Dữ, sống khoảng thế kỷ XVI. Nửa đầu truyện hoàn toàn là đời thực: người vợ hiền bị chồng nghi oan vì lời con trẻ nói về “người cha” đêm nào cũng đến, mà thật ra chỉ là cái bóng trên vách. Vũ Nương nhảy xuống sông tự vẫn.
Nửa sau, cái kì mới mở ra: nàng được Linh Phi cứu, sống ở thủy cung; Phan Lang người cùng làng gặp nàng dưới đó; Trương Sinh lập đàn giải oan, Vũ Nương hiện giữa dòng sông rồi biến mất. Phần kì ảo vừa cho người tốt một kết cục bớt bi thảm, vừa nhấn mạnh rằng nàng không thể trở về nhân gian, nơi đã đẩy nàng tới chỗ chết. Bài các chi tiết kì ảo cuối truyện Vũ Nương phân tích kỹ từng chi tiết; câu hỏi sách giáo khoa có ở bài soạn truyện của Nguyễn Dữ cho lớp 9.
Con dế nhỏ trong Liêu trai
Cùng bài học lớp 9 là Dế chọi, trích Liêu trai chí dị của nhà văn đời Thanh Bồ Tùng Linh. Triều đình mê chọi dế, quan lại ép dân nộp dế đến khuynh gia bại sản. Gia đình anh Thành được cứu nhờ một con dế nhỏ đánh đâu thắng đó, mà con dế ấy hóa ra là hồn của chính đứa con trai. Phép lạ ở đây không làm câu chuyện nhẹ đi, nó làm cái giá của thú chơi nhà vua hiện ra đau hơn.
Ngô Tử Văn đốt đền
Ở lớp trên, học sinh đọc truyện Ngô Tử Văn, cũng của Nguyễn Dữ: một kẻ sĩ cương trực đốt ngôi đền của hồn tướng giặc, bị kiện xuống âm phủ, đối chất trước Diêm Vương và thắng. Cõi âm trong truyện được tả như một nha môn có quan xử án, có kẻ gian ngoa cãi lý; thực chất là tấm gương soi cảnh quan trường trên trần.
Truyền kì, truyền thuyết và cổ tích khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Truyện truyền kì | Truyền thuyết | Truyện cổ tích |
|---|---|---|---|
| Ai sáng tác | Tác giả cụ thể (nhà nho) | Dân gian, truyền miệng | Dân gian, truyền miệng |
| Bộ phận văn học | Văn học viết trung đại | Văn học dân gian | Văn học dân gian |
| Nhân vật | Người thường, nho sĩ, phụ nữ, kèm thần, ma | Nhân vật, sự kiện lịch sử | Người mồ côi, người em, người hiền |
| Yếu tố kì ảo dùng để | Soi chiếu hiện thực, gửi suy nghĩ của tác giả | Tôn vinh người có công | Thực hiện ước mơ công bằng |
| Ví dụ | Chuyện người con gái Nam Xương | Thánh Gióng | Tấm Cám |
Lẫn nhiều nhất là với truyền thuyết, vì tên gọi cùng chữ truyền và cả hai đều có cái kì. Mẹo nhớ: truyền thuyết thì “dân kể về người có thật trong lịch sử”, truyền kì thì “nhà văn kể chuyện lạ để nói chuyện đời”. Đặc điểm riêng của truyền thuyết có ở bài nhận diện thể loại truyền thuyết.
Luyện tập nhận diện truyện truyền kì
Câu 1: Trong các tác phẩm sau, tác phẩm nào là truyện truyền kì: Thánh Gióng, Chuyện người con gái Nam Xương, Tấm Cám, Dế chọi?
Đáp án: Chuyện người con gái Nam Xương (Nguyễn Dữ) và Dế chọi (Bồ Tùng Linh). Hai truyện có tác giả, thuộc văn học viết trung đại và dùng yếu tố kì ảo để nói về hiện thực. Thánh Gióng là truyền thuyết, Tấm Cám là truyện cổ tích, đều của dân gian.
Câu 2: Chi tiết cái bóng trên vách trong Chuyện người con gái Nam Xương có phải yếu tố kì ảo không?
Đáp án: Không. Cái bóng là chi tiết hoàn toàn có thật, chỉ là trò đùa của người mẹ để dỗ con. Chính vì nó thật mà bi kịch càng đáng sợ: một hiểu lầm rất đời thường đủ đẩy người vợ đến chỗ chết. Các yếu tố kì ảo chỉ xuất hiện từ khi Vũ Nương được Linh Phi cứu.
Câu 3: Kể tên ba chi tiết kì ảo ở cuối Chuyện người con gái Nam Xương và nêu tác dụng chung của chúng.
Đáp án: Vũ Nương được Linh Phi cứu và sống ở thủy cung; Phan Lang gặp lại Vũ Nương dưới thủy cung; Vũ Nương hiện về giữa dòng sông khi Trương Sinh lập đàn giải oan. Tác dụng: hoàn chỉnh vẻ đẹp nhân hậu, trọng danh dự của nhân vật, thể hiện ước mơ “ở hiền gặp lành” của người đọc, đồng thời cho thấy nàng không thể trở về cuộc sống cũ, làm câu chuyện thêm bi kịch.
Câu 4: Điền Đúng hoặc Sai: (a) Truyện truyền kì thuộc văn học dân gian. (b) Không gian trong truyện truyền kì có sự giao thoa giữa cõi người và cõi thần, ma. (c) Truyện truyền kì Việt Nam thường đặt chuyện ở nước ngoài.
Đáp án: (a) Sai, truyện truyền kì là văn học viết, dù có mượn chất liệu dân gian. (b) Đúng. (c) Sai, truyền kì Việt Nam thường đặt chuyện ở đất Việt, gắn với các triều đại có thật như Trần, Hồ, Lê.
Ghi nhớ nhanh về thể loại truyền kì
Truyện truyền kì có từ thời nào?
Thể loại xuất hiện ở Trung Quốc từ thời Đường. Ở Việt Nam, đỉnh cao là Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, ra đời khoảng thế kỷ XVI; về sau có thêm các tập như Truyền kì tân phả.
Truyện truyền kì viết bằng chữ gì?
Viết bằng chữ Hán. Học sinh ngày nay đọc qua bản dịch quốc ngữ; Truyền kì mạn lục đã có nhiều bản dịch khác nhau, nên câu chữ trích trong các sách có thể lệch nhau đôi chút.
Truyền kì hay truyền kỳ mới đúng?
Viết truyện truyền kỳ hay truyện truyền kì đều đúng, vì quy định viết i hay y ở cuối âm tiết chưa hoàn toàn thống nhất. Sách giáo khoa hiện hành thường in truyền kì, còn nhiều sách cũ và tên tác phẩm in Truyền kỳ mạn lục.
Đặc điểm nổi bật nhất của truyện truyền kì là gì?
Là sự đan cài giữa cái kì ảo và cái có thật trong cùng một câu chuyện. Cái lạ không để mua vui; nó là lăng kính để người đọc nhìn rõ hơn số phận con người và những bất công của xã hội đương thời.