Mở bài Rằm tháng giêng (Nguyên tiêu) hay nhất – 13 mẫu ngắn gọn, nâng cao

Rằm tháng giêng (Nguyên tiêu) là bài thơ chữ Hán Hồ Chí Minh viết vào đêm rằm tháng Giêng năm 1948 ở chiến khu Việt Bắc. Bài thơ tứ tuyệt ấy vẽ nên một đêm trăng xuân bát ngát và cho thấy phong thái ung dung, lạc quan của Bác ngay giữa những ngày kháng chiến gian khổ.

Hồ Chí Minh (1890–1969) không chỉ là người khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Người đồng thời là một thi sĩ có hồn thơ đặc biệt, kết hợp nhuần nhuyễn nét cổ điển phương Đông với tinh thần của thời đại mới. Đầu năm 1948, ngay sau thắng lợi của quân dân ta ở Việt Bắc mùa thu đông 1947, Người viết bài thơ chữ Hán Nguyên tiêu, sau được Xuân Thủy dịch thành thơ lục bát với nhan đề Rằm tháng giêng. Bài thơ ghi lại một đêm trăng rằm trên sông nước Việt Bắc, nơi Người họp bàn công việc kháng chiến và trở về lúc nửa đêm. Qua đó, ta gặp một hồn thơ say mê cảnh đẹp đất trời và một bản lĩnh vững vàng của người cầm lái con thuyền cách mạng.

Từ Lý Bạch, Đỗ Phủ đến Nguyễn Du, trăng luôn là người bạn tri kỉ của thi nhân, là nơi gửi gắm nỗi buồn, niềm nhớ và những khát vọng thanh cao. Hồ Chí Minh cũng là một người yêu trăng, nhưng vầng trăng trong thơ Người mang thêm hơi thở của thời cuộc. Bài thơ Rằm tháng giêng, tức Nguyên tiêu, là một ví dụ đẹp: trăng xuân không chỉ soi lên sông nước Việt Bắc mà còn chở theo cả niềm tin rằng cuộc kháng chiến nhất định sẽ thành công.

Mùa xuân năm 1948 đến với chiến khu Việt Bắc trong niềm phấn khởi, bởi quân dân ta vừa đánh bại cuộc tấn công lớn của thực dân Pháp vào mùa thu đông năm trước. Đêm rằm tháng Giêng năm ấy, sau một buổi họp bàn việc quân trên chiếc thuyền neo giữa sông, Hồ Chí Minh viết bài thơ Nguyên tiêu. Không khí vui tươi của thời khắc lịch sử đã thấm vào từng câu thơ, khiến Rằm tháng giêng trở thành một bức tranh xuân rộng mở và tràn đầy sức sống.

Rằm tháng Giêng năm 2003, Ngày Thơ Việt Nam lần đầu được tổ chức ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, và mở đầu buổi lễ là tiếng ngâm bài thơ Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh. Sự lựa chọn ấy không phải ngẫu nhiên. Bài thơ Bác viết đêm rằm tháng Giêng năm 1948 đã trở thành biểu tượng cho một nền thơ gắn bó với vận mệnh dân tộc. Đọc lại Rằm tháng giêng, ta vẫn thấy ánh trăng xuân Việt Bắc tỏa sáng cùng tâm hồn thi sĩ và ý chí chiến sĩ của Người.

Có những câu thơ chỉ cần đọc lên đã thấy mùa xuân tràn ngập. Trong bài Nguyên tiêu, Hồ Chí Minh viết: “Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên”. Ba chữ xuân nối nhau, đưa mắt người đọc đi từ dòng sông, mặt nước đến tận bầu trời, như thể cả đất trời Việt Bắc cùng hòa vào một sắc xuân. Bài thơ Rằm tháng giêng vì thế mở ra một không gian cao rộng, trong trẻo, làm nền cho hình ảnh con người ung dung giữa những ngày kháng chiến.

Ở Việt Bắc những năm đầu chống Pháp, Hồ Chí Minh có hai bài thơ trăng nổi tiếng. Năm 1947, Cảnh khuya cho thấy Người thao thức giữa đêm rừng vì nỗi lo nước nhà. Một năm sau, Rằm tháng giêng lại mang một tâm thế khác: trăng xuân đầy trời, việc quân bàn xong, con thuyền trở về trong ánh sáng. Từ nỗi lo đến niềm tin, hai bài thơ như ghi lại bước trưởng thành của cuộc kháng chiến. Nguyên tiêu chính là tiếng thơ của niềm lạc quan ấy.

Năm 1942, trong nhà tù ở Quảng Tây, Hồ Chí Minh ngắm trăng qua song sắt và viết bài Vọng nguyệt. Sáu năm sau, vầng trăng lại hiện lên trong thơ Người, nhưng lần này không còn bị ngăn cách bởi nhà giam. Trong bài Nguyên tiêu, trăng rằm tháng Giêng tự do trải khắp sông nước Việt Bắc, rồi theo người chiến sĩ về đầy khoang thuyền. Đặt hai bài thơ cạnh nhau, ta càng thấy rõ tình yêu trăng thủy chung và phong thái tự tại của Bác trong mọi hoàn cảnh.

Hồ Chí Minh từng đề cao tinh thần chiến đấu của thơ ca: “Nay ở trong thơ nên có thép”. Thế nhưng đọc bài Rằm tháng giêng, ta không thấy những lời hô hào hay hình ảnh gươm súng. Chất thép của bài thơ nằm kín đáo trong câu thơ thứ ba, khi giữa khói sóng mịt mùng, người lãnh tụ vẫn bàn bạc việc quân. Thép và tình, chiến sĩ và thi nhân hòa vào nhau, tạo nên vẻ đẹp riêng của bài thơ Nguyên tiêu.

Đọc bài Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh, người ta dễ nghĩ đến một bài thơ Đường: thể tứ tuyệt, chữ Hán hàm súc, hình ảnh trăng, sông, thuyền, khói sóng quen thuộc trong thi ca cổ. Nhưng con người trong bài thơ không phải ẩn sĩ đi thuyền thưởng nguyệt; đó là người chiến sĩ vừa họp bàn quân sự xong. Sự kết hợp giữa cái khung cổ điển và tinh thần thời đại khiến Rằm tháng giêng vừa trang nhã vừa mới mẻ.

Hai câu đầu bài Rằm tháng giêng (Nguyên tiêu) của Hồ Chí Minh là một bức tranh trăng xuân tròn đầy và bao la. Vầng trăng đêm rằm vừa đúng độ tròn nhất, dòng sông, mặt nước và bầu trời như cùng ngân lên một sắc xuân. Không gian được mở dần từ gần ra xa, từ thấp lên cao, gợi cảm giác thanh bình hiếm có giữa thời chiến. Phân tích hai câu thơ này, ta thấy được tâm hồn nhạy cảm và niềm say mê thiên nhiên của Bác.

Hai câu cuối bài thơ Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh đưa con người vào giữa bức tranh trăng xuân. Nơi khói sóng thăm thẳm, Bác cùng các đồng chí bàn việc quân; nửa đêm trở về, ánh trăng như tràn ngập con thuyền: “Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền”. Câu thơ khép lại bài Rằm tháng giêng bằng một hình ảnh vừa lãng mạn vừa giàu ý nghĩa, cho thấy phong thái ung dung và niềm tin chiến thắng của vị lãnh tụ.

Có những bài thơ phải đọc nguyên tác mới thấy hết cái hay. Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh là một bài như thế. Câu đầu nhấn vào khoảnh khắc trăng vừa tròn trọn vẹn nhất trong năm; câu thứ hai điệp ba chữ xuân như ba nhịp nối liền đất với trời; câu thứ ba đặt việc quân giữa nơi khói sóng sâu thẳm; câu cuối để trăng chở đầy thuyền. Bản dịch thơ của Xuân Thủy rất đẹp với dòng kết “Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”, nhưng chữ Hán vẫn giữ được sự hàm súc, cân đối của thể tứ tuyệt. Đi từ nguyên tác đến bản dịch Rằm tháng giêng, ta có thể cảm nhận đầy đủ hơn cuộc gặp gỡ giữa cốt cách cổ điển và tâm hồn người chiến sĩ trong thơ Bác.