Đông Dương là tên gọi bán đảo ở đông nam lục địa châu Á, nằm giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Theo nghĩa hẹp mà sách sử Việt Nam hay dùng, Đông Dương là ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia, vùng đất từng bị Pháp gộp lại thành Liên bang Đông Dương từ năm 1887. Câu “Đông Dương gồm những nước nào” vì thế có hai đáp án, tùy đang nói về địa lý hay lịch sử.
| Nghĩa ngắn | Bán đảo đông nam châu Á; nghĩa hẹp: ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia |
| Chữ Hán | 東洋: đông (phía đông) + dương (biển lớn) |
| Tên phương Tây | Indochine (Pháp), Indochina (Anh) |
| Loại từ | Danh từ riêng, tên một khu vực |
Vì sao gọi là Đông Dương?
Cái tên phương Tây Indochine ghép hai chữ Inde (Ấn Độ) và Chine (Trung Hoa). Đầu thế kỷ XIX, nhà địa lý gốc Đan Mạch sống ở Pháp là Conrad Malte-Brun đã dùng nó để gọi vùng đất nằm kẹp giữa hai nền văn minh lớn, nơi chữ viết, tôn giáo, phép trị nước đều thấm ảnh hưởng của cả Ấn lẫn Hoa. Dịch sát theo lối ấy thì phải là “bán đảo Trung–Ấn”, và trong sách địa lý tên này vẫn còn gặp.
Người Việt lại chọn một cái tên khác hẳn. Chữ Hán của Liên bang Đông Dương được ghi là 聯邦東洋: đông 東 là phía mặt trời mọc, dương 洋 là biển lớn, cùng chữ với đại dương, Thái Bình Dương. Ghép lại, nghĩa đen là “miền biển phía đông”. Tên tiếng Việt không dịch hai chữ Ấn, Hoa của tiếng Pháp mà gọi theo hướng nhìn ra biển.
Chính chữ dương ấy hay làm học sinh nhỏ lẫn: Đông Dương nghe giống tên một đại dương, như Ấn Độ Dương hay Đại Tây Dương. Thật ra nó là tên vùng đất liền.
Đông Dương gồm những nước nào?
Theo nghĩa địa lý, bán đảo Đông Dương (còn gọi là Đông Nam Á lục địa) gồm Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam và phần Malaysia nằm trên bán đảo Mã Lai; có tài liệu tính thêm Singapore ở mũi cực nam.
Theo nghĩa lịch sử, Đông Dương chỉ gồm ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia. Ngày 17 tháng 10 năm 1887, Pháp lập Liên bang Đông Dương (còn gọi Đông Dương thuộc Pháp) gồm Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Cao Miên. Lào được nhập vào ít năm sau, rồi thêm vùng đất thuê Quảng Châu Loan bên bờ biển Trung Quốc. Đứng đầu cả liên bang là viên Toàn quyền Đông Dương; thủ phủ ban đầu đặt ở Sài Gòn, từ năm 1902 chuyển ra Hà Nội. Liên bang tan rã sau Hội nghị Genève năm 1954.
Khi sách sử hay báo chí nói “ba nước Đông Dương” là nói theo nghĩa hẹp này.
Đông Dương, Đông Nam Á, Đông Á: đừng gộp làm một
| Tên gọi | Phạm vi | Ví dụ câu |
|---|---|---|
| Đông Dương (nghĩa hẹp) | Việt Nam, Lào, Campuchia | Ba nước Đông Dương có chung đường biên giới. |
| Bán đảo Đông Dương | Phần đất liền của Đông Nam Á | Sông Mê Công chảy qua bán đảo Đông Dương. |
| Đông Nam Á | 11 nước, gồm cả phần lục địa và quần đảo (Indonesia, Philippines…) | Đông Nam Á có khí hậu nhiệt đới gió mùa. |
| Đông Á | Trung Quốc, Nhật Bản, hai miền Triều Tiên, Mông Cổ | Nhật Bản và Hàn Quốc thuộc Đông Á. |
Như vậy Đông Dương là một phần của Đông Nam Á chứ không phải tên khác của nó. Thái Lan nằm trên bán đảo Đông Dương nhưng không thuộc “ba nước Đông Dương”; Indonesia thuộc Đông Nam Á nhưng không dính gì đến Đông Dương cả.
Đông Dương trong trang văn Nguyễn Ái Quốc
Đọc văn chính luận đầu thế kỷ XX, chữ Đông Dương gặp gần như ở mọi trang. Trong Thuế máu, chương mở đầu của Bản án chế độ thực dân Pháp, Nguyễn Ái Quốc kể cảnh dân thuộc địa, trong đó có người An Nam, bị đưa sang châu Âu làm lính, làm thợ trong Thế chiến thứ nhất. Bố cục và giá trị đoạn trích có ở bài tìm hiểu chương Thuế máu của Nguyễn Ái Quốc.
Truyện ngắn Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu thì xoay quanh một viên Toàn quyền Đông Dương: Va-ren, người giữ chức này từ năm 1925 đến 1928. Ngòi bút châm biếm của tác giả đặt cái lố bịch của viên quan cai trị cạnh khí phách người tù yêu nước; xem bài truyện ngắn châm biếm viên toàn quyền Va-ren.
Gặp chữ này trong sách, cứ nhìn chữ đi trước nó. Có “bán đảo” thì hiểu theo nghĩa rộng, cả Thái Lan, Myanmar; có “Toàn quyền”, “thuộc Pháp”, “Liên bang” thì là ba xứ Việt, Lào, Miên dưới thời Pháp.
Đông Dương qua mấy câu học sinh hay tra
Bán đảo Đông Dương là gì?
Là phần đất liền ở đông nam châu Á, giữa Ấn Độ và Trung Quốc, gồm Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam và phần Malaysia trên bán đảo Mã Lai. Sách địa lý còn gọi nó là Đông Nam Á lục địa.
Đông Dương thuộc Pháp là gì?
Là cách gọi Liên bang Đông Dương do Pháp lập năm 1887, gộp các xứ của Việt Nam với Cao Miên, sau thêm Lào. Liên bang này chấm dứt sau Hội nghị Genève năm 1954.
Đông Dương có phải là Đông Nam Á không?
Không. Đông Nam Á rộng hơn, gồm cả các nước quần đảo như Indonesia, Philippines, Brunei. Đông Dương chỉ là phần lục địa, hoặc hẹp hơn nữa là ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia.
Đông Dương tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh viết Indochina; bán đảo thì là Indochinese Peninsula hoặc Mainland Southeast Asia. Liên bang thời Pháp được gọi là French Indochina.