Soạn bài Trao duyên (Nguyễn Du) – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 44–47)

Trả lời:

• Lời nói: Kiều dùng chữ “cậy” (nhờ với niềm tin tưởng, trông mong) và “chịu” (ép em nhận lời), cho thấy việc nhờ hệ trọng, không thể chối.
• Hành động: mời em ngồi lên để chị lạy rồi mới thưa – đảo ngược ngôi thứ, biến lời nhờ thành lời cầu xin trang trọng.
• Lí lẽ: kể lại mối tình với Kim Trọng đã có quạt ước, chén thề; tai họa ập đến khiến chữ hiếu, chữ tình không thể vẹn cả hai; em còn trẻ, hãy vì tình máu mủ mà thay chị trả nghĩa; nếu em nhận lời, chị dù chết cũng mãn nguyện. Cách lập luận đi từ kể chuyện, nêu lí do đến khơi gợi tình cảm, rất khó chối từ.

Trả lời: Kiều trao cho Vân chiếc vành (vòng xuyến), bức tờ mây (tờ giấy ghi lời thề nguyền), phím đàn và mảnh hương nguyền – những vật gắn với những đêm thề nguyền, những lần gảy đàn cho Kim Trọng nghe.

Trả lời: Kiều nghĩ mình sẽ chết oan, hồn vẫn mang nặng lời thề, ngọn gió thổi nhẹ trên cây cỏ chính là lúc nàng trở về; nàng dặn em khi ấy hãy vẩy chén nước cúng hồn kẻ bạc mệnh. Ý nghĩ về cái chết cho thấy Kiều linh cảm số phận bi thảm và tình yêu với Kim Trọng vẫn đeo đẳng nàng cả sau khi chết.

Trả lời: Ở tám câu cuối, người nghe không còn là Thúy Vân; Kiều đang tự than với lòng mình và hướng lời về chàng Kim vắng mặt. Nàng nói về mối tình tan vỡ (“trâm gãy gương tan”), về phận bạc của mình và gửi lời lạy tạ người yêu. Tâm trạng đau đớn tột cùng, xót xa, tuyệt vọng; nàng tự trách mình phụ chàng dù không có lỗi.

Trả lời:

Thúy Kiều đã có lời nói, hành động và lí lẽ như thế nào để thuyết phục Thúy Vân thay mình trả nghĩa, kết duyên với Kim Trọng?

Trả lời:

• Lời nói: chữ “cậy” thay cho “nhờ” chứa sự tin cậy, gửi gắm; chữ “chịu” mang sắc thái nài ép, buộc em phải nhận. Cách xưng hô chị em, lời lẽ khiêm nhường.
• Hành động: chị quỳ lạy em – bởi điều sắp xin quá lớn, Kiều tôn em lên hàng người làm ơn cho mình.
• Lí lẽ:
  • Kể hoàn cảnh: cuộc tình đang dang dở bỗng tan vỡ, phần còn lại xin gửi em nối tiếp.
  • Nói rõ tình sâu nghĩa nặng (quạt ước, chén thề), để Vân hiểu đây không phải chuyện nhỏ.
  • Nêu lí do: sóng gió bất ngờ, hiếu và tình không thể vẹn đôi.
  • Khơi gợi tình cảm: em còn trẻ, hãy vì tình máu mủ; chị dù có chết cũng thơm lây.

⇒ Qua đó thấy Kiều khôn ngoan, chu đáo, sẵn sàng hi sinh, một lòng giữ nghĩa với người yêu.

Vì sao sau khi cậy nhờ Thúy Vân thay mình kết duyên với Kim Trọng, bi kịch của Thúy Kiều lại càng tăng?

Trả lời: Trao duyên là việc lí trí buộc Kiều phải làm, nhưng trái tim nàng không chịu buông. Khi Vân đã nhận lời, Kiều mới thấm thía rằng mối tình đẹp nhất đời mình đã thật sự mất; người mình yêu sẽ thành chồng của em gái. Vì vậy, càng trao, nàng càng tiếc: trao kỉ vật thì lại níu (“Duyên này thì giữ vật này của chung”), nghĩ tới tương lai thì chỉ thấy cái chết, cuối cùng bật lên tiếng gọi Kim Lang đầy tuyệt vọng. Bi kịch tăng vì cuộc giằng co giữa lẽ phải và con tim không có lối thoát, càng lúc càng gay gắt.

Trả lời:

• Kỉ vật là bằng chứng thiêng liêng của mối tình Kim – Kiều; trao kỉ vật là trao cả quá khứ đẹp đẽ cho em, để Vân có cơ sở thay mình giữ trọn lời thề.
• Nhưng Kiều trao mà vẫn muốn níu: “duyên” thì gửi em, còn “vật” là “của chung” – nghĩa là Kiều vẫn muốn mình còn một phần trong mối tình ấy. Chi tiết này cho thấy tình yêu của Kiều sâu nặng, không thể dứt bỏ.
• Kỉ vật còn là cầu nối để Kiều được nhắc đến sau này (“Xót người mệnh bạc ắt lòng chẳng quên”) – khao khát được nhớ tới của một người biết mình sắp đi vào bất hạnh.

Đoạn Trao duyên là lời của Thúy Kiều nói với những ai? Phân tích diễn biến tâm trạng của Thúy Kiều qua sự chuyển đổi lời thoại.

Trả lời:

• Đối tượng: Thúy Vân, chính bản thân Kiều và Kim Trọng (vắng mặt).
• Diễn biến tâm trạng:
  • Đối thoại với Vân (12 câu đầu): lời lẽ tỉnh táo, mạch lạc, Kiều cố kìm nén nỗi đau để thuyết phục em.
  • Đối thoại xen độc thoại (14 câu giữa): đến lúc đưa kỉ vật, sự tỉnh táo bắt đầu rạn vỡ; Kiều nghĩ đến tương lai đen tối, cái chết oan, hồn hiện về trong gió – nói với Vân mà thực ra là đang tự sự với chính mình.
  • Độc thoại (8 câu cuối): Kiều quên hẳn Vân, chỉ còn đối diện với nỗi đau; tiếng than “Phận sao phận bạc như vôi?”, tiếng gọi “Ôi Kim Lang! Hỡi Kim Lang!” cho thấy con tim đã thắng lẽ phải, nỗi đau lên đến cực điểm.

Phân tích tác dụng của một số biện pháp nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật trong đoạn trích Trao duyên (biện pháp ẩn dụ, cách dùng thành ngữ, độc thoại nội tâm,…).

Trả lời:

• Ẩn dụ: “đứt gánh tương tư”, “mối tơ thừa”, “keo loan” chỉ mối tình dang dở và việc nối lại tình duyên; “trâm gãy gương tan” chỉ tình yêu tan vỡ. Ẩn dụ giúp nói điều đau đớn một cách tế nhị, hàm súc.
• Thành ngữ: “thịt nát xương mòn”, “ngậm cười chín suối”, “nước chảy hoa trôi”, “phận bạc như vôi” – những cách nói quen thuộc của nhân dân, gợi số phận hẩm hiu, sự hi sinh và nỗi xót xa của Kiều, gần gũi với người đọc.
• Độc thoại nội tâm: lời Kiều tự nói với mình, với Kim Trọng mở thẳng thế giới bên trong nhân vật – nơi lẽ phải và tình yêu giành giật nhau.
• Tiếng gọi, câu than, từ ngữ lặp lại: “Ôi Kim Lang! Hỡi Kim Lang!”, “Thôi thôi…” diễn tả tiếng kêu nghẹn ngào, đứt quãng.

⇒ Những biện pháp này giúp Nguyễn Du khắc họa sâu sắc tâm trạng phức tạp của Thúy Kiều – một đỉnh cao của Truyện Kiều về cách diễn tả đời sống bên trong con người.

Trả lời: Qua đoạn trích, em cảm phục sự thông minh, nhạy bén của Kiều: chỉ trong mấy lời, nàng thuyết phục được em gái nhận một việc khó. Em thương Kiều vì nàng giàu đức hi sinh, đặt chữ hiếu lên trên hạnh phúc riêng, lại lo cho người yêu khỏi phải lẻ loi. Em cũng xót xa trước tình yêu thủy chung, mãnh liệt mà phải tự tay cắt đứt, đến mức nhận hết lỗi về mình, gọi mình là kẻ phụ chàng. Thúy Kiều trong đoạn Trao duyên là hình ảnh người con gái tài sắc mà bạc mệnh, vừa đáng thương vừa đáng trân trọng; qua nhân vật, ta thấy tấm lòng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Du.