Soạn bài Đọc Tiểu Thanh kí (Nguyễn Du) – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 47–49)

Trả lời: “Son phấn” (chi phấn) là hoán dụ chỉ nhan sắc, vẻ đẹp của người phụ nữ; “văn chương” chỉ tài năng thơ văn của Tiểu Thanh. Hai hình ảnh gói trọn hai phẩm chất quý của nàng: sắc và tài – cũng chính là hai điều khiến nàng chịu bi kịch.

Trả lời:

• Hai câu thực: chi phấn đối với văn chương, hữu thần (có thần) đối với vô mệnh (không mệnh), liên tử hậu (xót sau khi chết) đối với luỵ phần dư (vạ lây đến phần thơ sót lại). Phép đối nói lên số phận đau đớn của cả sắc đẹp lẫn tài năng.
• Cặp câu luận: cổ kim hận sự (những điều đáng hận từ xưa đến nay) đối với phong vận kì oan (nỗi oan lạ vì nết phong nhã), thiên nan vấn (khó hỏi trời) đối với ngã tự cư (ta tự nhận). Cặp câu đi từ cái chung của nhân loại đến cái riêng của nhà thơ.

Ngoài kết cấu đề, thực, luận, kết của thơ Đường luật, bài Đọc Tiểu Thanh kí có thể phân chia theo kết cấu hai phần (bốn câu thơ trên và bốn câu thơ dưới) được không? Vì sao?

Trả lời: Có thể. Bài thơ có hai mạch cảm xúc rõ rệt:

• Bốn câu đầu: nhà thơ hướng về Tiểu Thanh – cảnh Tây Hồ thành gò hoang, người đọc một mình viếng nàng qua tập sách; nỗi xót thương cho sắc đẹp và tài thơ của nàng bị vùi dập ngay cả sau khi chết.
• Bốn câu sau: từ số phận một người, nhà thơ khái quát thành mối hận chung xưa nay của những người tài hoa, rồi tự nhận mình cùng hội với họ, băn khoăn không biết đời sau ai khóc mình.

Cách chia này làm nổi bật sự chuyển động từ thương người sang thương mình, và cho thấy hai câu luận gắn với hai câu kết thành một khối (như chú thích của sách cũng lưu ý). Tuy vậy, cách chia bốn cặp câu theo luật Đường vẫn có giá trị khi phân tích từng cặp câu.

Qua hai câu thơ: “Son phấn có thần chôn vẫn hận, / Văn chương không mệnh đốt còn vương.”, em nhận ra điều gì về số phận nàng Tiểu Thanh và tình cảm, thái độ của tác giả?

Trả lời:

• Số phận Tiểu Thanh: người con gái có sắc, có tài mà bất hạnh đến tận cùng: sống thì bị đày đọa, chết đi vẫn còn hận; đến cả thơ văn – phần tinh thần nàng để lại – cũng bị đốt, chỉ còn sót lại tàn dư. Bi kịch theo nàng cả khi sống lẫn khi chết.
• Thái độ của nhà thơ: Nguyễn Du xót thương, đồng cảm sâu sắc với nàng; trân trọng nhan sắc và tài năng; ngầm phẫn uất trước sự ghen ghét, vùi dập cái đẹp. Việc coi son phấn “có thần”, văn chương như có số mệnh cho thấy ông coi trọng giá trị tinh thần của con người như những thực thể sống.

Vì sao nhà thơ tự xem mình là người cùng hội với người “phong lưu” thanh lịch, tài hoa nhưng mang nỗi oan lạ lùng? Qua đó, em hiểu thêm điều gì về Nguyễn Du?

(Lưu ý: bản mẫu SGK trên hoc10 in là “cùng hội cùng thuyền”; các trang giải theo sách in ghi “cùng hội”, ý nghĩa câu hỏi không đổi.)

Trả lời:

• Vì sao: Nguyễn Du cũng là người tài hoa, giàu tâm hồn, nhưng cuộc đời long đong, sống giữa thời loạn, làm quan mà lòng không yên, thường mang tâm sự u uất khó tỏ. Ông thấy nỗi oan vì nết phong nhã của Tiểu Thanh không phải chuyện riêng của nàng mà là nghịch lí chung: tài hoa thường bị vùi dập. Vì vậy, ông tự nhận mình cùng chung số phận với những người như nàng.
• Hiểu thêm về Nguyễn Du: ông là người có trái tim nhân đạo lớn, biết thương cả những người xa lạ, khác thời, khác nước; có ý thức sâu sắc về giá trị bản thân và về bi kịch của người nghệ sĩ trong xã hội phong kiến. Ông thương người trước, thương mình sau, và chính nỗi thương mình làm cho niềm thương người thêm thấm thía.

Trả lời:

Nhìn chung, phép đối làm cho câu thơ cân xứng, hàm súc, giàu nhạc điệu; đồng thời diễn tả được những mâu thuẫn gay gắt trong số phận con người tài hoa và chiều sâu suy tưởng của nhà thơ.

Trả lời: Nhà thơ tự hỏi ba trăm năm sau (tức là rất lâu về sau, không nhất thiết đúng ba trăm năm) liệu có ai khóc cho Tố Như như mình hôm nay khóc Tiểu Thanh. Đó là nỗi cô đơn của người không tìm được tri âm trong hiện tại, phải gửi lòng tới hậu thế; là nỗi lo những giá trị tinh thần mình để lại không được thấu hiểu. Đồng thời, câu hỏi ấy cũng chứa niềm khao khát được cảm thông, được trân trọng – một tâm sự rất “người” của bậc đại thi hào.

Hãy viết một đoạn văn (khoảng 10 – 12 dòng) nói lên suy nghĩ của em về tấm lòng nhân đạo của Nguyễn Du qua bài Đọc Tiểu Thanh kí.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo:

Đọc Đọc Tiểu Thanh kí, em cảm nhận được một tấm lòng nhân đạo rộng lớn hiếm có. Tiểu Thanh là người con gái sống trước Nguyễn Du hàng trăm năm, lại ở một đất nước khác, vậy mà chỉ qua một tập ghi chép, ông đã thổn thức thương nàng như thương một người thân. Ông xót cho nhan sắc bị vùi dập, tiếc cho những trang thơ bị đốt, thấy cả sự bất công khi đến cái chết cũng không giải thoát nàng khỏi hận sầu. Không dừng ở một số phận, nhà thơ nói lên mối hận xưa nay của những người tài hoa, coi đó là điều trời cũng khó trả lời. Đặc biệt, ông tự nhận mình cùng chung nỗi oan với họ và băn khoăn không biết đời sau có ai khóc mình. Thương người đến mức nhận mình là người trong cuộc, đó chính là chiều sâu của chủ nghĩa nhân đạo Nguyễn Du. Bài thơ nhắc em biết trân trọng tài năng, cái đẹp và biết đồng cảm với nỗi đau của người khác.