Đa đoan là có nhiều mối, nhiều chuyện rối ren mà người trong cuộc khó đoán trước, thường dùng để nói về cuộc đời, số phận hay việc đời. Đây là từ Hán Việt mang màu cổ và văn chương, học sinh hay gặp qua câu Kiều “Cơ trời dâu bể đa đoan”. Nói ai đó có “cuộc đời đa đoan” là nói đời người ấy gặp hết trắc trở này tới trắc trở khác.
| Nghĩa ngắn | Nhiều mối, nhiều chuyện rắc rối, khó lường |
| Chữ Hán | 多端: đa (nhiều) + đoan (đầu mối) |
| Loại từ | Tính từ; từ cũ, dùng trong văn chương |
| Hay đi với | cuộc đời, kiếp người, việc đời, thế sự |
Đa đoan trong lời Thúy Vân
Đêm trước khi trao duyên, Thúy Kiều ngồi thức một mình, dầu chong trắng đĩa, nước mắt thấm khăn. Thúy Vân tỉnh giấc, đến bên chị mà hỏi:
Cơ trời dâu bể đa đoan,
Một nhà để chị riêng oan một mình.
“Cơ trời” là máy trời, cái vận xoay vần của trời đất. “Dâu bể” gợi thành ngữ bãi bể nương dâu, chỉ những đổi thay lớn của cuộc đời. Đặt “đa đoan” sau hai hình ảnh ấy, Nguyễn Du cho thấy vận trời vừa đổi thay vừa rối như cuộn chỉ nhiều đầu, chẳng biết đâu mà gỡ. Nhà họ Vương vừa gặp tai bay vạ gió, cha và em trai bị bắt, Kiều phải bán mình chuộc cha. Hai câu này đứng ngay trước đoạn Kiều nhờ em nối duyên với Kim Trọng, đoạn sách Ngữ văn 11 trích học với tên Trao duyên; phần tác giả, bố cục và nội dung có ở bài tìm hiểu đoạn trích Trao duyên.
多端: nhiều đầu mối
Chữ đa (多) là nhiều, như trong đa số, đa dạng. Chữ đoan (端) nhiều người chỉ biết qua nghĩa ngay thẳng của đoan trang, đoan chính, nhưng nó còn nghĩa đầu mối, mầm mống. Thiều Chửu lấy ví dụ kiến đoan là vừa thấy nhú mầm, vô đoan là chẳng có mối gì. Theo nghĩa đen, đa đoan là nhiều đầu mối, nhiều ngả đường.
Từ điển Hán Việt còn ghi một nét nghĩa ít người để ý: việc phồn tạp, hoặc một người phải đảm đương nhiều việc, nhiều chức phận cùng lúc. Nét nghĩa này giải thích vì sao chữ đa đoan đôi khi được đặt cạnh một người tất bật lo trăm thứ, bên cạnh nghĩa quen thuộc là số phận nhiều sóng gió.
Đời đa đoan, việc đa đoan, người đa đoan
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, đa đoan thuộc lớp từ cũ, có màu văn chương. Trong câu, nó thường đi sau ba nhóm danh từ:
- Cuộc đời, số phận: Bà ngoại đi qua một đời đa đoan: chiến tranh, góa bụa, một mình nuôi năm đứa con. Đây là cách dùng phổ biến nhất.
- Việc đời, thế sự: Chuyện thiên hạ đa đoan, hôm nay khen mai đã trở mặt.
- Một người gánh nhiều việc: Chị vừa đi làm, vừa chăm mẹ ốm, vừa lo con thi cử, ngày nào cũng đa đoan trăm mối.
Vì mang màu văn chương, đa đoan đặt vào chuyện vặt sẽ nghe hơi trịnh trọng, có khi thành buồn cười. Chê thủ tục làm thẻ thư viện “đa đoan” cũng được, nhưng nói “lằng nhằng”, “rắc rối” thì tự nhiên hơn.
Gần nghĩa, trái nghĩa và mấy chữ đoan dễ lẫn
| Từ | Nghĩa | Đặt cạnh đa đoan |
|---|---|---|
| Truân chuyên | Gian nan, vất vả | Gần nghĩa, nhấn vào nỗi khổ hơn là sự rối ren |
| Lận đận | Gặp hết trắc trở này đến trắc trở khác | Gần nghĩa, giọng đời thường hơn |
| Phong trần | Gió bụi, cuộc sống lưu lạc vất vả | Gần nghĩa, gợi cảnh trôi dạt |
| Vô sự, êm đềm | Không có chuyện gì, yên ổn | Trái nghĩa |
| Đoan trang | Nết na, đứng đắn | Chữ đoan nghĩa là ngay thẳng, không liên quan đến “nhiều mối” |
| Dị đoan | Điều trái lẽ, như trong “mê tín dị đoan” | Chữ đoan nghĩa là mối, đầu mối; dị đoan là mối lạ, lệch đạo |
Cùng chữ đa còn có đa sầu đa cảm, đa nghi và chữ đa trong người đa tình. Mấy từ này nói về tính người, còn đa đoan chủ yếu nói về cảnh đời. Một số trang giải nghĩa đa đoan là “hay lo nghĩ, nhạy cảm”; cách hiểu ấy gần với đa sầu đa cảm hơn, từ điển không ghi nghĩa đó. Viết “cô ấy là người đa đoan” để khen ai nhạy cảm là dùng lệch chữ.
Đa đoan đặt vào đời sống
Cuộc đời đa đoan là gì?
Là cuộc đời nhiều biến cố, chuyện này chưa qua chuyện khác đã tới, khó đoán trước được. Cụm này hay dùng khi kể về người từng trải qua nhiều mất mát, thăng trầm.
Đa đoan là từ khen hay chê?
Không khen cũng không chê người được nói tới. Từ này chỉ tả hoàn cảnh rối ren, nhiều trắc trở, thường kèm chút thương cảm. Ai đó “đời đa đoan” là người đáng được thông cảm, không phải người có lỗi.
Đa đoan tiếng Anh là gì?
Tùy câu mà dịch: đời đa đoan có thể là a troubled life hoặc an eventful life; việc đời đa đoan có thể dịch the world is full of complications. Tiếng Anh không có một từ đơn tương ứng gọn.
Đa đoan và đoan trang có liên quan không?
Chung một chữ Hán 端 nhưng dùng hai nghĩa khác nhau. Trong đoan trang, đoan là ngay thẳng, đứng đắn; trong đa đoan, đoan là đầu mối. Vì thế “đa đoan” không có nghĩa là “rất đoan trang”.