Tùy bút là thể văn xuôi thuộc loại kí: người viết dựa vào những người, những cảnh, những món ăn có thật mình từng gặp, nhưng dùng chúng làm cớ để bày tỏ cảm xúc và suy nghĩ riêng. Cái tôi của tác giả đứng ở giữa trang văn. Nếu bạn đang ôn “thể loại tùy bút là gì” cho Ngữ văn 7 hay Ngữ văn 12, phần dấu hiệu nhận biết và bài tập bên dưới đủ để tự kiểm tra.
| Khái niệm | Văn xuôi ghi chép người, việc có thật, thiên về bộc lộ cảm xúc, suy tưởng của người viết |
| Thuộc | Loại kí; đứng giữa tự sự và trữ tình |
| Dấu hiệu nhận biết | Cái tôi rõ nét, mạch theo cảm xúc, không cần cốt truyện, lời văn giàu chất thơ |
| Nghĩa chữ | 隨筆: tùy (theo) + bút (ngòi bút), tức viết theo ngòi bút dẫn đi |
Tùy bút trong sách Ngữ văn và trong từ điển thuật ngữ
Từ điển thuật ngữ văn học xếp tùy bút vào loại kí, họ hàng gần với bút kí và kí sự. Điều làm nó khác hai người anh em ấy: tác giả vẫn ghi lại người thật, việc thật, nhưng dồn sức vào chuyện mình nghĩ gì, cảm thấy gì, đánh giá ra sao về cuộc sống trước mắt. Sách Ngữ văn diễn đạt dễ hiểu hơn: tùy bút là nơi cái tôi được tự do lên tiếng.
Hai chữ Hán của tên gọi cũng nói lên điều đó. Tùy (隨) là theo, thuận theo; bút (筆) là cây bút. Viết tùy bút là để ngòi bút đi theo dòng nghĩ, nghĩ đến đâu viết đến đó. Người Nhật đọc đúng hai chữ này là zuihitsu, và cuốn Makura no sōshi (Sách gối đầu) của nữ quan Sei Shōnagon, hoàn thành khoảng năm 1002, được coi là tác phẩm mở đường cho lối viết ấy ở Nhật. Khi dịch sang tiếng Anh, tiếng Pháp, người ta thường dùng essay, essai, dù hai chữ này rộng hơn tùy bút của ta.
Một chi tiết hay gây nhầm: chữ “tùy bút” trong nhan đề sách cổ chưa chắc là tùy bút theo nghĩa hiện đại. Phần ví dụ bên dưới có một trường hợp như thế.
Bốn dấu hiệu để nhận ra một bài tùy bút
- Có chất liệu thật, nhưng chất liệu chỉ là cái cớ. Một con sông, một gói cốm, một tháng giêng ở quê nhà. Người đọc không chờ chuyện gì xảy ra tiếp theo; họ theo dõi người viết nhìn sự vật ấy bằng con mắt nào.
- Cái tôi hiện ra trực tiếp. Tác giả xưng “tôi”, bình luận, so sánh, có khi tranh luận với người đọc. Ở truyện ngắn, ý kiến của nhà văn thường giấu sau nhân vật; ở tùy bút, nó nằm ngay trên mặt chữ.
- Mạch văn đi theo cảm xúc và liên tưởng. Từ mùi lá sen sang cánh đồng lúa non, từ đó sang chuyện lễ Tết, rồi một lời phê phán. Bố cục lỏng, không có cốt truyện, nhưng vẫn quy về một cảm hứng chung.
- Lời văn giàu chất thơ. Nhiều hình ảnh, nhịp câu có lúc dài như hơi thở, nhiều biện pháp tu từ. Giọng thì tùy người: có người dịu và buồn, có người tài hoa, uyên bác, có người hóm hỉnh.
Thiếu dấu hiệu thứ hai thì bài viết nghiêng sang bút kí hoặc phóng sự. Thiếu dấu hiệu thứ nhất, chỉ còn cảm xúc trần, thì nó gần với thơ văn xuôi hơn.
Tùy bút đặt cạnh bút kí và truyện ngắn
| Tiêu chí | Tùy bút | Bút kí | Truyện ngắn |
|---|---|---|---|
| Người, việc | Có thật, nhưng chỉ làm điểm tựa | Có thật, được tìm hiểu, ghi lại khá đầy đủ | Hư cấu, do nhà văn tạo ra |
| Trọng tâm | Cảm xúc, suy tưởng của người viết | Sự việc kèm lời bình, hướng tới một tư tưởng | Số phận nhân vật, tình huống truyện |
| Bố cục | Lỏng, theo dòng liên tưởng | Theo hành trình hoặc diễn biến sự việc | Theo cốt truyện |
| Ngôi kể | Gần như luôn là “tôi” của tác giả | Thường là tác giả, có lúc ẩn đi | Ngôi thứ nhất hoặc thứ ba, người kể có thể là nhân vật |
Ranh giới giữa tùy bút và bút kí khá mỏng, nên cùng một bài có sách gọi tùy bút, có sách gọi bút kí. Khi làm bài, cứ xem phần nào chiếm ưu thế: sự việc hay cảm xúc. Tùy bút còn một người họ hàng gần nữa là tản văn; bảng so sánh bốn thể văn này có ở bài tản văn và những thể văn họ hàng.
Đọc tùy bút qua bốn trang văn quen thuộc
Thạch Lam và gói cốm làng Vòng
Một thứ quà của lúa non: Cốm rút từ tập Hà Nội băm sáu phố phường (1943). Bài mở bằng làn gió qua đầm sen, đi qua cánh đồng lúa đang ngậm sữa, rồi tới cách người làng Vòng làm cốm, cách gói cốm trong lá sen. Đến giữa bài, Thạch Lam bỗng nói thẳng ý mình: thứ quà quý của đồng quê nên được nâng niu, đừng đem thứ hàng ngoại sặc sỡ thay vào lễ vật. Đó chính là chỗ tùy bút khác bài thuyết minh về món ăn: món cốm là cớ, tấm lòng với sản vật quê hương mới là điều đọng lại. Xem thêm bố cục và giá trị bài Cốm của Thạch Lam.
Vũ Bằng nhớ tháng giêng Hà Nội
Mùa xuân của tôi là đoạn trích trong tập tùy bút Thương nhớ mười hai. Người viết đang ở xa, nhớ lại mưa xuân, tiếng nhạn, bữa cơm cúng Tết, cái rét ngọt của tháng giêng miền Bắc. Câu văn dài, chồng nhiều vế, như nỗi nhớ cứ tràn ra không dừng lại được. Ở đây gần như không có sự việc, chỉ có cảm xúc chảy theo hình ảnh. Câu hỏi đọc hiểu và gợi ý trả lời có ở bài soạn bài Mùa xuân của tôi.
Nguyễn Tuân và con sông Đà hai tính cách
Người lái đò sông Đà, in trong tập Sông Đà (1960), là bài tùy bút học ở Ngữ văn 12. Con sông hiện lên vừa hung bạo vừa trữ tình, người lái đò được ví như một nghệ sĩ chèo đò. Nét riêng của Nguyễn Tuân là vốn chữ uyên bác: ông mang kiến thức địa lí, quân sự, hội họa, điện ảnh vào để tả một khúc sông. Cái tôi ở đây không chỉ cảm mà còn khoe tài, và chính điều đó làm nên chất tùy bút. Học sinh cần câu dẫn vào bài có thể tham khảo mở bài cho đề Người lái đò sông Đà.
Vũ trung tùy bút: tên là tùy bút mà không hẳn
Phạm Đình Hổ viết Vũ trung tùy bút (tùy bút viết trong mưa) bằng chữ Hán vào khoảng cuối thời Lê, đầu thời Nguyễn, gồm chừng chín mươi thiên ghi chép về nhân vật, phong tục, lễ nghi, khoa cử. Nhiều nhà nghiên cứu xếp tập này vào thể kí, vì phần ghi chép sự việc nặng hơn phần bộc bạch cảm xúc. Đoạn Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh từng học ở lớp 9 là ví dụ: tác giả tả cảnh chúa Trịnh Sâm bày trò hưởng lạc, lời bình kín đáo. Thông tin về đoạn trích có ở bài tác giả, tác phẩm Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh.
Luyện tập nhận diện tùy bút
Câu 1: Đoạn sau thuộc thể loại nào? “Mỗi lần qua cầu Long Biên lúc chiều muộn, tôi lại thấy con sông Hồng như già đi một chút. Nước đục màu phù sa, chở theo cả những mùa lũ tôi chưa kịp sống. Tôi nghĩ, có lẽ người Hà Nội thương sông theo kiểu người ta thương một người mẹ ít nói.”
Đáp án: Tùy bút. Chất liệu có thật (cầu Long Biên, sông Hồng), nhưng không có sự việc nào được kể; người viết xưng “tôi”, liên tưởng sông với người mẹ và nêu thẳng suy nghĩ của mình.
Câu 2: Tìm trong đoạn ở Câu 1 các từ ngữ cho thấy cái tôi của tác giả.
Đáp án: Đại từ “tôi” xuất hiện ba lần; các cụm bộc lộ cảm nhận chủ quan như “tôi lại thấy”, “như già đi”, “tôi nghĩ, có lẽ”. Phép so sánh “thương sông theo kiểu người ta thương một người mẹ ít nói” là đánh giá riêng của người viết, không phải thông tin khách quan.
Câu 3: Tùy bút có cần cốt truyện không? Giải thích ngắn.
Đáp án: Không cần. Tùy bút được tổ chức theo mạch cảm xúc và liên tưởng chứ không theo chuỗi sự kiện có mở đầu, thắt nút, kết thúc. Có thể có vài mẩu chuyện nhỏ, nhưng chúng chỉ để minh họa cho cảm nghĩ.
Câu 4: Vì sao nói Vũ trung tùy bút không hoàn toàn giống tùy bút hiện đại?
Đáp án: Vì phần lớn tập sách là ghi chép, khảo cứu về người, việc, phong tục, gần với kí sự và tạp kí. Chữ “tùy bút” ở nhan đề mang nghĩa cũ là viết tùy hứng, không theo hệ thống, chứ chưa đặt cảm xúc của cái tôi lên trung tâm như tùy bút của Thạch Lam hay Nguyễn Tuân.
Câu 5: Viết đoạn mở đầu một bài tùy bút (4–5 câu) về một món ăn quê em.
Đáp án tham khảo: “Tôi không nhớ mình ăn bát canh cua rau đay đầu tiên năm mấy tuổi. Chỉ nhớ cái nắng tháng sáu đổ xuống sân gạch, bà ngồi giã cua, tiếng chày đều như nhịp quạt. Bát canh nguội dần trên chạn, mặt nước sóng sánh gạch cua vàng. Bây giờ đi đâu ăn canh cua cũng thấy thiếu một thứ gì, có lẽ là thiếu tiếng chày ấy.” Đoạn văn có chất liệu thật, cái tôi xưng hô trực tiếp và mạch nhớ đi từ món ăn sang người bà.
Tùy bút: mấy câu học trò hay hỏi
Tùy bút thuộc thể loại gì?
Tùy bút là một tiểu loại của kí, nằm trong văn xuôi. Nó đứng ở vùng giáp ranh giữa tự sự và trữ tình nên vừa có chất liệu đời thực vừa có cảm xúc như thơ.
Đặc điểm của tùy bút lớp 7 cần nhớ những gì?
Nhớ bốn ý: ghi chép người, việc có thật; cái tôi tác giả bộc lộ trực tiếp; bố cục tự do theo cảm xúc, không có cốt truyện; lời văn nhiều hình ảnh, đậm chất trữ tình. Khi phân tích, nên chỉ ra chất liệu thật là gì và cảm xúc của người viết dành cho nó.
Tùy bút và tản văn khác nhau thế nào?
Cả hai đều là văn xuôi ngắn, có cái tôi. Tùy bút thường dày cảm xúc, lời văn trau chuốt, giàu chất thơ; tản văn ngắn gọn, nhẹ nhàng hơn, có thể pha tự sự và nghị luận. Ranh giới không tuyệt đối, có bài được xếp vào cả hai.
Tùy bút tiếng Anh là gì?
Thường dịch là essay, đôi khi literary essay hay lyrical essay để phân biệt với bài luận nghị luận. Tiếng Nhật dùng chữ zuihitsu, cùng hai chữ Hán với tên gọi tiếng Việt.