Mạch cảm xúc là đường đi của cảm xúc trong một bài thơ: cảm xúc khởi lên từ đâu, nối tiếp và chuyển biến qua những cung bậc nào, rồi lắng lại ở đâu. Nói gọn, đó là sự vận động có trình tự của cảm xúc từ câu đầu tới câu cuối. Xác định mạch cảm xúc của bài thơ là yêu cầu gặp gần như trong mọi bài đọc hiểu thơ trữ tình.
| Nghĩa / khái niệm | Sự tiếp nối, vận động theo trình tự của cảm xúc trong bài thơ |
| Thuộc | Lí luận văn học, phần đọc hiểu thơ trữ tình |
| Học ở đâu | Tri thức ngữ văn lớp 8 (Kết nối tri thức, tập hai); được dùng tiếp ở lớp 9–12 |
| Dấu hiệu nhận biết | Chỗ chuyển cảnh, chuyển thời gian, đổi giọng điệu, đổi đại từ xưng hô |
Sách Ngữ văn nói gì về mạch cảm xúc
Ở lớp 8, bộ Kết nối tri thức (tập hai) đưa khái niệm này vào phần Tri thức ngữ văn của bài học về thơ. Ý chính có thể kể lại theo ba bước. Trước hết, thơ trữ tình sống bằng cảm xúc, nên cảm xúc đứng ở vị trí hàng đầu. Tiếp theo, cảm xúc ấy luôn chuyển động: nó nảy sinh, lớn lên, đổi chiều, nối thành một dòng liền. Sau cùng, dòng cảm xúc đó có nhiều cung bậc, sắc thái và kéo theo cả cách chọn hình ảnh, nhịp điệu, từ ngữ của bài thơ.
Ý thứ ba hay bị bỏ qua nhưng rất có ích khi phân tích. Cảm xúc chuyển từ vui sang buồn thì hình ảnh, nhịp thơ, cách gieo vần cũng thường đổi theo. Nhà thơ không chọn hình ảnh trước rồi mới gắn cảm xúc vào; ngược lại, chính dòng cảm xúc quyết định bài thơ đi qua những hình ảnh nào.
Có thể hình dung mạch cảm xúc như dòng sông. Bố cục là những khúc sông được chia ra để dễ gọi tên. Còn mạch là dòng nước chảy liền một hơi qua các khúc ấy, có chỗ êm, có chỗ xiết, có chỗ đổi hướng.
Cách xác định mạch cảm xúc khi đọc một bài thơ
Không có công thức chung cho mọi bài, nhưng có mấy dấu hiệu hầu như lần nào cũng dùng được:
- Điểm khởi phát: cảm xúc bắt đầu từ một cảnh, một sự việc hay một kỉ niệm nào. Câu hỏi đầu tiên luôn là: điều gì làm nhà thơ cầm bút?
- Chỗ chuyển: thời gian đổi (hiện tại sang quá khứ), không gian đổi (gần sang xa), đối tượng đổi (cảnh sang người, người khác sang chính mình). Ranh giới khổ thơ thường trùng với chỗ chuyển, nhưng không phải luôn luôn.
- Giọng điệu và xưng hô: từ “ta” sang “tôi”, từ kể sang hỏi, từ thì thầm sang reo lên. Một câu cảm thán hay câu hỏi tu từ đặt đúng chỗ hay đánh dấu một cao trào.
- Điểm lắng: cảm xúc dừng ở đâu ở cuối bài, và nó đã khác cảm xúc ban đầu ra sao. Phần kết thường chứa điều nhà thơ muốn nói nhất.
Ghép bốn mốc ấy thành một câu là có mạch cảm xúc: từ … đến … rồi …. Cách viết này cũng là đáp án mẫu cho phần lớn câu hỏi “Nêu mạch cảm xúc của bài thơ” trong đề kiểm tra.
Mạch cảm xúc của ba bài thơ quen trong sách giáo khoa
Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan)
Cảm xúc khởi lên từ cảnh đèo lúc chiều tà: cỏ cây chen đá, lá chen hoa, vài bóng tiều phu, mấy mái nhà thưa. Cảnh càng vắng, lòng càng chùng xuống, rồi tiếng chim cuốc, chim đa đa gợi ra nỗi nhớ nước, thương nhà. Hai câu kết khép mạch ở nỗi cô đơn tột cùng:
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
Mạch đi từ cảnh sang tình, từ ngoài vào trong. Cảnh mênh mông bao nhiêu thì con người càng nhỏ bé, lẻ loi bấy nhiêu. Dàn ý chi tiết có ở bài phân tích bài thơ Qua Đèo Ngang.
Mùa xuân nho nhỏ (Thanh Hải)
Bài thơ mở bằng niềm say sưa trước mùa xuân của thiên nhiên xứ Huế: dòng sông, bông hoa, tiếng chim. Từ mùa xuân của đất trời, cảm xúc mở rộng sang mùa xuân của đất nước, của người cầm súng và người ra đồng. Đến đây mạch rẽ hướng: nhà thơ chuyển sang ước nguyện được làm một mùa xuân nhỏ, lặng lẽ góp vào mùa xuân lớn. Bài khép lại bằng lời ca ngợi quê hương gắn với làn điệu Nam ai, Nam bình của xứ Huế. Bài viết riêng về mạch cảm xúc Mùa xuân nho nhỏ đi kĩ từng khổ.
Lá đỏ (Nguyễn Đình Thi)
Bài thơ in trong sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức. Cảm xúc bắt đầu từ cuộc gặp gỡ thoáng qua với một cô gái đứng bên đường giữa rừng lá đỏ, khi đoàn quân đang vội vã tiến vào Nam. Từ một con người cụ thể, cảm xúc nâng lên thành hình ảnh cả dân tộc đang hành quân về phía trước, kèm lời hẹn ngày gặp lại khi đất nước thống nhất. Mạch đi từ riêng tới chung, từ khoảnh khắc tới thời đại. Câu hỏi và gợi ý trả lời của sách có ở bài soạn bài thơ Lá đỏ lớp 8.
Mạch cảm xúc khác bố cục và cảm hứng chủ đạo ra sao?
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ với Qua Đèo Ngang |
|---|---|---|
| Bố cục | Bài thơ chia mấy phần, ranh giới ở đâu? | Đề, thực, luận, kết (bốn cặp câu) |
| Mạch cảm xúc | Cảm xúc chuyển động thế nào qua các phần? | Từ cảnh đèo vắng, đến nhớ nước thương nhà, rồi lắng ở nỗi cô đơn |
| Cảm hứng chủ đạo | Tình cảm nào bao trùm, chi phối cả bài? | Nỗi buồn hoài cổ, cô quạnh của người lữ khách |
| Nhân vật trữ tình | Ai đang cảm xúc trong bài? | Người khách đi đường, xưng “ta” |
Bố cục là khung, mạch cảm xúc là chuyển động bên trong khung. Cảm hứng chủ đạo thì giống màu nền chung của cả bức tranh. Đọc thêm bài khái niệm cảm hứng chủ đạo nếu đề yêu cầu cả hai thứ cùng lúc.
Nếu đề không hỏi đường đi của cảm xúc mà hỏi nỗi niềm bao trùm cả bài, hãy chuyển sang cách tìm cảm xúc chủ đạo của bài thơ.
Luyện tập xác định mạch cảm xúc
Câu 1: Câu nào nêu đúng mạch cảm xúc của bài Qua Đèo Ngang?
A. Từ nỗi nhớ nhà đến vẻ đẹp của cảnh đèo. B. Từ cảnh đèo hoang vắng lúc chiều tà đến nỗi nhớ nước thương nhà, rồi lắng lại ở nỗi cô đơn. C. Từ niềm vui khi đi xa đến nỗi buồn khi trở về.
Đáp án: B. Bài thơ đi từ cảnh (bốn câu đầu) vào tình (bốn câu sau); kết bài là cảm giác “ta với ta”.
Câu 2: Mạch cảm xúc và bố cục có phải là một không?
Đáp án: Không. Bố cục là cách chia bài thơ thành các phần; mạch cảm xúc là sự chuyển động của cảm xúc qua các phần ấy. Hai bài thơ có thể cùng bố cục bốn phần mà mạch cảm xúc hoàn toàn khác nhau.
Câu 3: Trong bài Mùa xuân nho nhỏ, cảm xúc chuyển hướng ở chỗ nào?
Đáp án: Ở phần nhà thơ chuyển từ ngắm mùa xuân thiên nhiên, đất nước sang bày tỏ ước nguyện của riêng mình: được làm con chim, cành hoa, nốt nhạc, góp một mùa xuân nho nhỏ. Dấu hiệu dễ thấy: nhà thơ thôi xưng “tôi” như ở khổ đầu mà chuyển sang xưng “ta”, giọng thơ từ say sưa chuyển sang tha thiết, khiêm nhường.
Câu 4: Viết một câu nêu mạch cảm xúc của bài Lá đỏ.
Đáp án gợi ý: Cảm xúc đi từ ấn tượng về cô gái đứng bên đường giữa rừng lá đỏ đến niềm tin, niềm tự hào về cả dân tộc đang tiến ra mặt trận.
Học sinh còn hỏi gì về mạch cảm xúc?
Mạch cảm xúc của bài thơ là gì?
Là trình tự cảm xúc của nhân vật trữ tình từ đầu đến cuối bài: khởi phát từ đâu, chuyển qua những trạng thái nào và kết lại ở đâu. Khi trả lời, nên viết thành một câu có dạng “từ … đến … rồi …”.
Mạch cảm xúc có trong văn xuôi không?
Có, nhất là trong tản văn, tùy bút và truyện ngắn giàu chất trữ tình. Tuy vậy, sách giáo khoa dùng thuật ngữ này chủ yếu khi dạy thơ trữ tình, vì ở thơ cảm xúc là yếu tố quyết định.
Tìm mạch cảm xúc có cần chia khổ không?
Nên chia trước, vì ranh giới khổ thường là chỗ cảm xúc chuyển. Nhưng đừng máy móc: có khi một khổ chứa hai trạng thái, có khi hai khổ liền nhau chỉ là một nhịp cảm xúc kéo dài.
Mạch cảm xúc và mạch thơ có giống nhau không?
Nhiều tài liệu dùng hai cách gọi gần như thay cho nhau. Nói “mạch thơ” thì rộng hơn một chút, có thể gồm cả mạch ý, mạch hình ảnh; nói “mạch cảm xúc” là nhấn vào sự vận động của tình cảm.
Sự vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình là gì?
Là cách tình cảm của người đang bày tỏ trong bài thơ thay đổi, tiếp nối qua từng phần, tức mạch cảm xúc nhìn từ phía chủ thể trữ tình. Gặp câu hỏi này, nên trả lời theo trình tự: cảm xúc khởi đầu là gì, chuyển sang cung bậc nào ở đoạn giữa, lắng lại ra sao ở cuối, kèm từ ngữ làm dấu hiệu cho mỗi chặng.